مسیر

عیسی عیسی زاده
رعایت نکردن اعتدال در مصرف و افراط و زیاده‎روی در هر کاری ـ حتّی در امور خیریّه چون بخشش ـ امری ناپسند است.

وَالَّذینَ إذا أنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وکانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً؛[۱۰۱۹]
و آنان‎که وقتی انفاق می‎کنند، نه از حدّ معمول [و متعارف] می‎گذرند و نه تنگ می‎گیرند، و [انفاقشان] همراه میان این دو در حدّ اعتدال است.
مفهوم‎شناسی
«اعتدال»، مصدر باب افتعال از ریشة «ع، د، ل» به معنای حدّ متوسّط میان دو وضعیّت متفاوت است؛[۱۰۲۰] همچنین هرگونه تناسبی که لازمة آن، برقراری مساوات میان چند جهت گوناگون باشد، اعتدال نامیده می‌شود[۱۰۲۱] و نقطة مقابل آن افراط و تفریط است.[۱۰۲۲]
واژة اعتدال در قرآن کریم نیامده است؛ ولی این مفهوم را می‌توان از واژگان «قوام» (فرقان، ۶۷) «وسط» (بقره، ۱۴۳) «قصد» (لقمان، ۳۱)، «سواء» (قصص، ۲۲) و «حنیف» (آل عمران، ۶۷) استفاده کرد. همة این واژگان به معنای وضعیّت میانه و حدّ وسط اشاره دارد. واژگانی همچون «اسراف، اتراف، تبذیر، غلوّ، اعتداء، فرط، تفریط و قتر» که در دو سوی وضعیّت میانه قرار دارد، در ارتباط با موضوع اعتدال است. اعتدال درمصرف سرمایه‌‌های خداددی یکی از توصیه‌های ارزشمندی است که در مصادیق گوناگون مثل اعتدال در انفاق و اعتدال در خوردن و آشامیدن، در قرآن مطرح شده است.
[۱۰۱۸]. سعدی، بوستان، ص ۱۰۴.
[۱۰۱۹]. فرقان، ۶۷.
[۱۰۲۰]. ابن منظور، لسان العرب، ج ۹، ص ۶۱ – ۶۲، «فرط».
[۱۰۲۱]. راغب، مفردات، ص ۵۵۳، «عدل».
________________________________________
۳۱۶
تفسیر آیه
در این آیه اعتدال در مصرف مورد توجّه قرار گرفته و رعایت آن از ویژگی‌های مؤمنان دانسته شده است. توجّه به مفردات آیه ما را به مفهوم اعتدال مورد نظر خداوند بیشتر راهنمایی می‌کند.
کلمة «انفاق» به معنای بذل و صرف آن در رفع حوایج خویشتن و یا دیگران است و کلمة «اسراف» به معنای افراط و بیرون شدن از حدّ است؛ امّا بیرون شدن از حدّ اعتدال به طرف زیاده‎روی خروج از اعدال پسندیده نیست، حتّی خصوص مسئلة انفاق، زیاده‎روی و تجاوز از حدّی سزاوار نیست، در مقابل آن، «قتر» ـ به فتح قاف و سکون تاء ـ حدّ تفریط انفاق به معنای انفاق نکردن است.[۱۰۲۳]
کلمه «قَوام» ـ به فتح قاف ـ به معنای حد وسط و معتدل است و همین کلمه به کسره قاف به معنای مایه قوام هر چیز است و جمله «بین ذلک» متعلق است به قوام، و معنایش این است که: بندگان رحمان انفاق می‎کنند و انفاقشان همواره در حدّ وسط و میان اسراف و إقتار است، پس این‎که فرمود: «وَکانَ بَیْنَ ذلک قَواماً» توضیح همان جملة قبلی است که فرمود: «إذا أنْفَقوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُروا» پس صدر آیه، دو طرف افراط و تفریط در انفاق را نفی کرده و ذیل آن، حدّ وسط در آن را اثبات نموده است.[۱۰۲۴]
محمّد بن سنان از امام رضا(ع) دربارة قول خدای ـ عزّوجلّ ـ «وکان بین ذلک قَواماً» روایت نموده است که فرمود: «قوام، همان «معروف» است که در این آمده است، [یعنی خرج کردن] باید به میزان عائله و مخارج آنها باشد که در جهت صلاح خرج‎کننده و عائله اوست».[۱۰۲۵]
دربارة معنای جملة «والذین اذا اَنْفَقُوا لم یُسْرِفوا ولم یَقْتُرُوا» معاذ گوید: از رسول خدا(ص) پرسیدم، حضرت فرمود: «یعنی کسی که چیزی را
[۱۰۲۲]. مصطفوی، التحقیق، ج ۹، ص ۶۱ – ۶۲.
[۱۰۲۳]. راغب، مفردات، ص ، «قتر».
[۱۰۲۴]. طباطبائی، المیزان، ج ۱۵، ص ۲۴۰.
________________________________________
۳۱۷
در غیر مسیر حق بدهد، اسراف کرده و کسی که دیگری را از حقّی منع کند تنگ گرفته است».[۱۰۲۶]
تفسیر آیه در کلام امام رضا(ع)
از دیدگاه امام رضا(ع) کسی که در مصرف به خود و خانوادة خود سخت می‌گیرد و در مصرف خسّت می‌ورزد، از جاده اعتدال بیرون است و هم آن‎که اسراف کرده و زیاده‌روی می‌کند. امام هشتم۷ هر دو شیوه را ناپسند می‌شمارد. یکی از یاران امام(ع) می‌گوید: از آن حضرت دربارة چگونگی تأمین مخارج خانواده جویا شدم، فرمود: «در مخارج خانواده، حدّ وسط میان دو روش ناپسند». گفتم: فدایت شوم، به خدا سوگند، نمی‌دانم این دو روش چیست؟ فرمود: « دو روش ناپسند، اسراف و خسّت است. آیا نمی دانی که خداوند بزرگ‌، اسراف (زیاده‌روی) و اقتار (سخت‌گیری) را ناخوشایند می‌دارد و در قرآن می‌فرماید:”آنان که هرگاه چیزی ببخشند، نه زیاده‌روی می‌کنند و نه خسّت می‌ورزند و میانگین این دو را در حدّ قوام بر می‌گزینند“».[۱۰۲۷]
آیات و عناوین مرتبط
اعتدال در انفاق: (بقره، ۲۱۹ و اسراء، ۲۹).
پیامد ترک اعتدال در مصرف: (مائده، ۸۷؛ اسراء، ۲۹؛ انعام، ۱۴۱؛ اعراف، ۳۱ و طه، ۸۱).
اعتدال در خوردن و آشامیدن: (انعام، ۱۴۱ و اعراف، ۳۱).
پیام‎های آیه
۱. بندگان خالص خدا با رعایت اعتدال در مصرف کردن اموالشان نه اسراف می‎کنند و نه به خود و خانوادة خویش تنگ می‎گیرند (وعباد الرحمن... والذین اذا أنفقوا لم یُسرفوا ولم یَقْتُرُوا).
۲. رعایت اعتدال و میانه‎روی در معیشت و زندگی اقتصادی از اوصاف بندگان خالص خداست (وعباد الرحمن... والذین إذا أنْفَقُوا لم یُسْرفوا ولم یَقْتُرُوا وکان بین ذلک قواماً).
[۱۰۲۵]. کلینی، کافی، ج ۴، ص ۵۶، ح ۸ و حویزی، نورالثقلین، ج ۴، ص ۲۹، ح ۱۰۶.
[۱۰۲۶]. طبرسی، مجمع البیان، ج ۷، ص ۲۸۰.
________________________________________
۳۱۸
۳. رعایت نکردن اعتدال در مصرف و افراط و زیاده‎روی در هر کاری ـ حتّی در امور خیریّه چون بخشش ـ امری ناپسند است (والذین إذا أنْفَقُوا لَمْ یُسْرفوا ولم یَقْتُروا وکان بین ذلک قِواماً).
۴. تشویق خداوند به رعایت اعتدال و میانه‎روی در مصرف و پرهیز از اسراف و سخت‎گیری در مصرف اموال برای زندگی شخصی و یا بخشش به دیگران است (عباد الرحمن... والذین إذا أنْفَقُوا لَمْ یُسْرفوا ولم یَقْتُروا وکان بین ذلک قِواماً).
اعتدال در روایات
۱. اعتدال سبب محبوبیت خداوند
امام صادق(ع) در این باره فرمود: «إنّ القصد أمْرٌ یحبّه الله عزّوجلّ ـ وأنّ السَّرفَ أمْرٌ یُبْغِضُهُ اللهُ عزّوجلَّ حتی صرحُک ألنُّواةَ فإنّها تصلح لشئ وحتّی صَبُّکَ فَضْلَ شَرابِکَ»؛[۱۰۲۸] همانا اقتصاد و میانه‎روی امری است که خدا آن را دوست دارد و اسراف و زیاده‎روی را دشمن و مبغوض می‎دارد و غضب می‎کند، حتّی اگر در دور انداختن هستة خرمایی باشد، چرا که دارای فایده است و برای کاری استفاده دارد و یا حتّی اسراف در دور ریختن زیادی آبی که خورده شده باشد.
۲. مصداق اعتدال در مصرف غذا
از امام صادق(ع) سؤال شد: اقتار چیست؟ حضرت فرمود: «أکلُ الْخُبْزِ والْملح وأنْتَ تَقْدِرُ علی غیره قُلْتُ: فَما الْقَصْد؟ قال: ألخبز واللحم واللبن والخِل والسمن، مرّة هذا ومرّة هذا»؛[۱۰۲۹] خوردن نان و نمک با این‎که قدرت بر زیادتر از نان و نمک داری. گفتم: قصد یعنی چه؟ فرمود: خوردن نان، گوشت، شیر، سرکه و روغن، یک مرتبه از یکی و مرتبة دیگری از دیگری.
از قید «مرّة و مرّة» استفاده می‎شود که بیشتر از مقدار حاجت، مصرف کردن با میانه‎‎روی سازگاری ندارد و از موارد اسراف است.
[۱۰۲۷]. قمی، سفینه البحار، ج ۲، ص ۶۲۲.
[۱۰۲۸]. ری شهری، میزان الحکمه، ج ۴، ص ۴۴۷.
________________________________________
۳۱۹
۳. مصداق اعتدال در پوشش
از امام صادق(ع) پرسیده شد: آیا می‎شود شخص مؤمن ده پیراهن داشته باشد؟ فرمود: بله. بعد سؤال شد: آیا می‎شود بیست پیراهن داشته باشد؟ فرمود: بله بعد پرسیده شد: آیا می‎شود سی پیراهن داشته باشد؟ فرمود: بله، این (سی پیراهن داشتن) اسراف نیست؛ اسراف آن‎جاست که لباس بیرونی و میهمانی را لباس داخل منزل قرار بدهد.[۱۰۳۰]
۴. اعتدال در تهیّة مرکب سواری
امام صادق(ع) نیز در همین مورد فرمود: «آیا خیال می‎کنی که چون خدا به کسی مالی دهد و او را در آن امین بداند، به او این اجازه را می‎دهد که اسبی را به ده هزار درهم برای سوار شدن خود بخرد، در صورتی که اسبی به بهای بیست درهم برای او کافی باشد».[۱۰۳۱]
۵. اعتدال در مصرف سبب رشد مال
حضرت علی(ع) فرمود: «اعتدال، مال اندک را رشد می‌دهد».[۱۰۳۲]
۶. اعتدال در مصرف سبب نجات از فقر
امام کاظم(ع)فرمود: «انسانی که میانه‌روی کند، فقیر نشود».[۱۰۳۳]
۷. اعتدال در مصرف نصف معیشت
رسول خدا(ص) فرمود: «میانه‌روی در خرج کردن، نصف معیشت است».[۱۰۳۴]
پیامد ترک اعتدال در مصرف
۱. منشأ دردها
رسول اکرم(ص) فرمود: «از پرخوری بپرهیزید؛ زیرا سبب فساد بدن و منشأ دردهاست».[۱۰۳۵]
۲. مانع اجابت دعا
[۱۰۲۹]. عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص ۲۶۱.
[۱۰۳۰]. عاملی، وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۲۲.
[۱۰۳۱]. عیّاشی، تفسیر عیّاشی، ج ۲، ص ۱۶.
[۱۰۳۲]. آمدی، غررالحکم و درر الکلم، ح ۳۳۴.
[۱۰۳۳]. صدوق، خصال، ص ۶۲۰.
[۱۰۳۴] فاضل، کنزالعمّال، ح ۵۴۳۴.
________________________________________
۳۲۰
امام صادق(ع) فرمود: «رجل أعطاه الله مالا فأنفقه فی غیر حقه، ثم قال اللهم ارْزُقْنی، فلا یُسْتَجاب له»؛[۱۰۳۶] مردی که خدا مالی به او عطا کند و او آن را در غیر جای شایستة خود به مصرف رساند، و از خدا طلب روزی کند، دعایش مستجاب نمی‎شود.
۳. نقصان ثواب وضو و غسل
امام حسن عسگری۷ فرمود: «مَنْ تعدّی فی طَهُورِهِ کَان کَناقِصه»؛[۱۰۳۷] هرکس در مصرف آب (وضو و غسل) زیاده‎روی کند، مانند کسی است که وضو و غسل خود را باطل کند[۱۰۳۸].
حکایت
۱. دستور به رعایت اعتدال
مبلغی طلا پیش پیامبر اکرم(ص) بود و او می‌خواست آنها را به مصرف فقرا برساند و میل نداشت حتّی یک شب هم آن پول در خانه‌اش بماند؛ بنابراین در یک روز تمام طلاها را به این و آن داد. بامداد دیگر، نیازمندی پیدا شد و با اصرار از پیامبر۹ کمک می‌خواست. پیغمبر۹ هم چیزی در دست نداشت که به نیازمند بدهد؛ از این‌رو، خیلی ناراحت و غمناک شد. این‎جا بود که آیة قرآن نازل شد و دستور کار را داد: « نه دست‌های خود را به گردن خود ببند و نه دست تمام گشاده داشته باش که بعد، تُهی دست بمانی و مورد ملامت فقرا واقع شوی».[۱۰۳۹]
۲. استقلال کشور با رعایت اعتدال
یک روز که قرار بود شهید رجایی از تشکیلات خبرگزاری جمهوری اسلامی دیدن کند، خبرنگاران رسانه‎های خبری خود را آماده کرده بودند تا از این دیدار گزارش تهیّه کنند. به محض ورود آقای رجایی و همراهان، عکّاسانی که در ساختمان خبرگزاری حضور داشتند، خواستند از موقعیّت‎های مختلف ورود و بازدید ایشان عکس‎های مختلفی بردارند. در بین کار فلاش دوربین‎ها مرتّب در فضای ساختمان نور می‎انداخت. ناگهان آقای رجایی با اشاره دست از آنها
[۱۰۳۵]. نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۶، ص ۲۱۰.
[۱۰۳۶]. کلینی، کافی، ج ۵، ص ۶۷.
[۱۰۳۷]. حرّانی، تحف العقول، ص ۴۸۹.
[۱۰۳۸]. مقصود از بطلان،‌ نقصان ثواب وضو و غسل می‌باشد.
________________________________________
۳۲۱
خواست دست نگه دارند. سپس گفت: بر اساس سیاست غلط رژیم گذشته تاکنون اکثر نیازهای ما از سایر کشورها وارد می‎شود، جنگ هم بر مشکلات ما افزوده است. همین فیلم‎هایی که شما مصرف می‎کنید، از خارج وارد می‎شود. اگر می‎گوییم: ما وظیفه داریم در کلیّة امور صرفه‎جویی کنیم، این یک شعار نیست و اگر ما به مردم می‎گوییم: در زندگی شخصی به صرفه‎جویی اهمّیت بدهند و خانواده‎ها به این موضوع حیاتی، اجتماعی عادت کنند، در این مورد خود ما نیز مسئولیّت داریم و شما که نقش پیام‎رسانی در جامعه را دارید بیش از دیگران در این امر مهم و حسّاس رعایت کنید. چه لزومی دارد در یک مراسم این چنینی این‎قدر عکس بگیرید؟ هریک از شما با نور فلاش‎هایتان یک تیر به قلب من می‎زنید. ما تا رسیدن به استقلال اجتماعی راه پر پیچ و خم و دور و درازی در پیش رو داریم. چرا باید ملّت تاوان این همه ریخت و پاش‎های اضافی من و شما را بدهد؟ صبر کنید هر وقت ما در زمینة تولیدات صنعتی از جمله تولید فیلم موفّقیّت‎هایی به‎دست آوردیم و از نظر اقتصادی خودکفا شدیم، اگر من آن روز دوباره به این مرکز و سایر مراکز برای بازدید آمدم، شما آن روز در کمال سرافرازی از چند ژست من، عکس‎های مختلف بگیرید.[۱۰۴۰]
۳. ترک اعتدال در انفاق سبب ناراحتی پیامبر۹
یکی از مسلمانان مدینه چند کودک و شش غلام داشت و در بستر مرگ قرار گرفت. پیش از مرگ خود، به خاطر جلب پاداش‎های الهی، غلامان خود را آزاد کرد. پس از آن‎که از دنیا رفت، مسلمانان بعد از غسل و کفن، او را به خاک سپردند. سپس ماجرای او را دربارة آزاد کردن غلامان و فقر فرزندانش به حضرت رسول۹ خبر دادند. پیامبر اکرم(ص) فرمود: اگر من باخبر می‎شدم نمی‎گذاشتم جنازة او را در قبرستان دفن کنید؛ زیرا او کودکان خود را از ثروتش بی‎نصیب کرد و آنان را فقیر و بی‎پناه گذاشت تا دست گدایی به سوی مردم دراز کنند.[۱۰۴۱]
شعر
همه اخلاق نیکو درمیانه است
که از افراط و تفریطش کرانه است
میانه چون صراط مستقیم است
ز هر دو جانبش قعر جحیم است
* * *
نه چندان بخور کزدهانت برآید
نه چندان که از ضعف جانت برآید
* * *
[۱۰۳۹]. مطهّری، داستان راستان، ج ۱، ص ۷۵.
[۱۰۴۰]. رحمتی، گنجینه معارف، ص ۸۲ ـ ۸۳.
________________________________________
۳۲۱
اندازه نگه دار که اندازه نکوست
هم لایق دشمن است و هم لایق دوست
* * *
نه چندان درشتی کن که از تو سیر شوند
و نه چندان نرمی که بر تو دلیر گردند
***
زکار زمانه میانه گزین
چوخواهی که یابی ز خلق آفرین