مسیر

مهدی کریم زاد
به مناسبت روز خبرنگار- مهدی کریم زاد*:
خبرنگاری مرجع اجتماعی برای تأمین نیازهای اطلاعاتی جامعه بشری، امروزه دارای نقشی بی بدیل است.

در دنیای امروز، رسانه ها نقش برجسته ای در تحکیم جامعه ایفا می کنند، یکی از وظایف مهم رسانه ها آگاهی بخشیدن است.رسانه ها تأثیر فرهنگی و اجتماعی قدرتمندی بر روی جامعه می گذارند و به دلیل قابلیت ذاتی شان که می توانند در دسترس عده زیادی از افراد جامعه قرار بگیرند، در بسیاری از موارد برای انتقال پیام و شکل دادن افکار عمومی و آگاهی بخشی مورد استفاده قرار می گیرند.
در سال های اخیر با پیشرفت تکنولوژی و فراگیری افراد در استفاده از آن، حضور فعال افراد مختلف را در شبکه های اجتماعی شاهد هستیم. شبکه های اجتماعی عامل کلیدی انتشار و تسهیم اطلاعات در نظام های اجتماعی شده اند و به عنوان عامل اجتماعی، تأثیر قدرتمندی بر رفتار و هنجارهای اجتماعی دارند.
در این میان واژه شهروند خبرنگار، واژه نوینی است که پس از اعتراضات وال استریت ودر جریان اشغال آن پدیدار شد و پس از آن در کشورهای همسایه و خاورمیانه در جریان وقایع بیداری اسلامی نهادینه شد. شهروندخبرنگار با کنش رسانه‌ای‌اش به نظراتش حیات مستقل می‌دهد ولی لزوماً خبرنگار نیست. با این توصیف باید فرهنگ و اصول شهروند خبرنگاری به مردم منتقل شود. علاقمندان به این نوع مخابره باید شناختی از اصول اخلاقی حرفه خبرنگاری داشته باشند اگرچه شهروند خبرنگاری را می توان بازوی کمکی مستقلی برای Gatekeeper(دروازه بان خبر) ها دانست.
در اینجا به چند اصل اخلاقی در حوزه حرفه خبرنگاری اشاره می شود:
۱- با توجه به حدیثی از امام باقر(ع): تَعَلَّمُوا الصِّدقَ قَبلَ الحَدیثِ؛ پیش از گفتار راستگویى را بیاموزید، بازنمایی واقعیات در حیطه مصالح عمومی جامعه(دوری از دروغ و تحریف واقعیت) لازمه خبرنگاری است. گاهی اوقات عدم بیان حقایق و نه قلب و وارونه جلوه دادن حقایق، به مصلحت عموم است. از این‌رو، گاهی سانسور و گزینش مطالب ضروری می‌نماید. به بیان دیگر، گاهی اوقات بیان برخی حقایق اجتماعی و یا فردی، خلاف مصلحت عمومی است و موجب لكه‌دار شدن شخصیت افراد و یا موجبات ورود به حریم خصوصی افراد و یا جریحه‌دار شدن عفت عمومی می‌شود. البته این را نیز باید مد نظر داشت که مصلحت اندیشی غیر از منفعت اندیشی است.
۲- در حدیثی از امام کاظم آمده است: لِبَعْضِ شِيعَتِهِ أَيْ فُلاَنُ اِتَّقِ اَللَّهَ وَ قُلِ اَلْحَقَّ وَ إِنْ كَانَ فِيهِ هَلاَكُكَ فَإِنَّ فِيهِ نَجَاتَكَ أَيْ فُلاَنُ اِتَّقِ اَللَّهَ وَ دَعِ اَلْبَاطِلَ وَ إِنْ كَانَ فِيهِ نَجَاتُكَ فَإِنَّ فِيهِ هَلاَكَكَ؛ اى فلان از خدا بترس و حق بگو و گر چه در آن هلاكت باشد زيرا نجات تو در همانست،اى فلان از خدا بپرهيز و باطل را واگذار و گر چه نجاتت در آن باشد كه هلاك تو در همانست. یکی از اصول اخلاق حرفه ای در خبرنگاری لزوم حق محوری، نه شخصیت محوری یا گروه محوری است در واقع خبرنگار باید از کانون های قدرت و ثروت مستقل باشد.
۳- متاسفانه یکی از آسیب های مهم شبکه های اجتماعی مسأله عوام زدگی است و باید توجه داشت که دانش بنیان بودن و پرهیز از عوام زدگی در فعالیت های خبری اصل مهم در موفقیت یک رسانه خبری است. امام جواد درباره خطرات عوام زدگی می فرماید: وَ مَنِ اِنْقَادَ إِلَى اَلطُّمَأْنِينَةِ قَبْلَ اَلْخِبْرَةِ فَقَدْ عَرَضَ نَفْسَهُ لِلْهَلَكَةِ وَ لِلْعَاقِبَةِ اَلْمُتْعِبَةِ؛ آن كه پيش از آزمودن اطمينان كند، بى‌گمان خود را در معرض هلاكت و فرجامى پر رنج قرار داده است.
۴- ارزش های دینی و فرهنگی و هنجارهای اجتماعی جزو خطوط قرمز است که باید در خبرنگاری به آن توجه ویژه داشت. قرآن در این باره می فرماید: ... تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا ۚ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ؛ اینها حدود و مرزهای الهی است؛ از آن، تجاوز نکنید! و هر کس از آن تجاوز کند، ستمگر است.
متاسفانه در بحث شهروند خبرنگاری بدلیل اینکه عمدتاَ افراد از سواد رسانه‌ای خوبی برخوردار نیستند و از اطلاع‌رسانی و پوشش اخبار در مواقع بحرانی اطلاعاتی ندارند، اغلب شاهد بی‌اخلاقی‌هایی در شبکه های اجتماعی هستیم. امروزه جامعه ما به آموزش سواد رسانه‌ای در سطح گسترده نیازمند است. افرادی که در رسانه‌ها و شبکه های اجتماعی خبررسانی می‌کنند اغلب نمی‌دانند که گاهی مسائل اخلاقی را فراموش و اصول حرفه‌ای را زیر پا می‌گذارند.
خبرنگاری مرجع اجتماعی برای تأمین نیازهای اطلاعاتی جامعه بشری، امروزه دارای نقشی بی بدیل است. یک خبر می تواند موجب امیدبخشی اقتصاد باشد و به رونق اقتصادی کمک کند یا به عکس، شیوه بیان خبر یا ماهیت آن نیز می تواند به بروز شایعات ناخوشایند و از هم گسستگی نهاد اقتصادی جامعه بینجامد. و در انتها باید گفت:
" خبرنگار، مسؤول است."

--------------------------------
*حجت الاسلام مهدی کریم زاد- کارشناسی ارشد تبلیغ و ارتباطات فرهنگی