بحران هویت نوجوانان؛ از فطرت الهی تا سبک زندگی پستمدرن / رسانه چگونه جای خانواده را گرفت؟
به گزارش خبرنگار بلاغ، اباذر جعفری، مدیرکل تبلیغ تخصصی دفتر تبلیغات اسلامی، صبح امروز یکشنبه ۱۹ بهمنماه، در دومین جلسه از سلسلهنشستهای «طلیعه رمضان ۱۴۴۷ هجری قمری» که به همت معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم و در سالن همایشهای غدیر برگزار شد، به تبیین ابعاد مختلف «هویت نوجوان» پرداخت.
وی با اشاره به رخدادهای اجتماعی سالهای اخیر و تحلیلهای انجامشده درباره برخی بازداشتشدگان اغتشاشات، اظهار کرد: بخش قابل توجهی از این تحلیلها بهطور مستقیم یا غیرمستقیم با مسئله هویت مرتبط است. هویت، بستر اصلی رشد و تربیت انسان است و هرجا با بحرانهای فردی، خانوادگی یا اجتماعی مواجه میشویم، ردپای بحران هویت بهوضوح دیده میشود.
جعفری افزود: در مواردی همچون افکار یا اقدام به خودکشی، تعارضات خانوادگی، طلاق، ناهنجاریهای اجتماعی و حتی بحرانهای جمعی، یکی از تحلیلهای جدی و پایهای، بروز اختلال یا بحران هویتی است. به همین دلیل، هویت را میتوان یکی از پاشنههای آشیل مسائل اجتماعی امروز دانست.
تفاوت بنیادین نوجوان امروز با نسلهای پیشین
مدیرکل تبلیغ تخصصی دفتر تبلیغات اسلامی با تأکید بر تفاوت جدی نوجوان امروز با نوجوان دهههای گذشته تصریح کرد: نوجوانیِ نسل ما با نوجوانیِ امروز تفاوتی ماهوی دارد. این تفاوت، صرفاً رفتاری یا ظاهری نیست، بلکه ریشه در تفاوت دستگاههای هویتساز دارد. نظام هویتسازی گذشته کارکردی متفاوت از نظام هویتسازی امروز داشت و همین امر، خروجیهای کاملاً متفاوتی را رقم زده است.
وی شناخت هویت و عوامل مؤثر بر آن را ضرورتی انکارناپذیر دانست و گفت: بدون درک درست از چیستی هویت و سازوکار شکلگیری آن، هرگونه اقدام فرهنگی و تبلیغی محکوم به خطاست.
هویت؛ مفهومی بینرشتهای با دو منظر اصلی
جعفری با اشاره به ماهیت بینرشتهای هویت، آن را مفهومی دانست که در روانشناسی، جامعهشناسی و علوم انسانی مورد بررسی قرار میگیرد و افزود: هویت دو منظر دارد؛ یکی هویت از نگاه اولشخص، یعنی تعریفی که فرد از خودش دارد؛ امری شهودی، درونی و غیرقابل قضاوت. دیگری هویت از نگاه بیرونی، یعنی تصویری که دیگران بر اساس نشانهها و رفتارها از فرد میسازند که امری تحلیلی و تجربی است.
وی تأکید کرد: در آموزههای دینی، کنکاش در هویت دیگران بهصورت کلی توصیه نشده، مگر در مواردی که تعاملات تربیتی و اجتماعی اقتضا کند؛ مانند فعالیتهای فرهنگی و تبلیغی که شناخت هویت مخاطب، شرط موفقیت آن است.
از طبقهبندی هویتی تا «پرسونا» در فرهنگ معاصر
جعفری با اشاره به مقوله طبقهبندیهای هویتی گفت: هویتها گاه بر اساس جنسیت، قومیت، طبقه اجتماعی یا تاریخ تعریف میشوند و هرکدام بار تحلیلی خاصی دارند. در همین راستا، مفهوم «پرسونا» یا نقاب شخصیت که ابتدا در حوزه کسبوکار شکل گرفت، امروز وارد حوزه فرهنگ و تربیت شده و تلاشهایی برای طبقهبندی هویتی کودک و نوجوان صورت گرفته است.
سه پارادایم کلان در پاسخ به چیستی هویت
وی در ادامه، به تشریح سه دیدگاه کلان درباره هویت پرداخت و گفت: در دیدگاه وحیانی، انسان باید عبد خدا باشد و مسیر دستیابی به این هویت، تربیت الهی است؛ جایی که خداوند، ربّ و مربی انسان معرفی میشود. در دیدگاه مدرن، هویت انسان بر شادکامی و سازگاری با شرایط استوار است و از طریق تجربیات فردی و اجتماعی شکل میگیرد. اما در دیدگاه پستمدرن، هیچ هویت ثابتی وجود ندارد و انسان میتواند بر اساس سبک زندگی و الگوی مصرف، هر لحظه هویت خود را تغییر دهد.
جعفری تأکید کرد: در نگاه اسلامی، هویت حقیقتی پایدار، مبتنی بر فطرت الهی و دارای غایتی متعالی است؛ در حالی که در مدرنیته، جنبههای ماورایی حذف میشود و در پستمدرنیته، حتی ثبات هویت نیز از میان میرود.
رسانه؛ عامل اصلی هویتسازی در جهان پستمدرن
مدیرکل تبلیغ تخصصی دفتر تبلیغات اسلامی با بیان اینکه رسانهها در عصر پستمدرن نقش اصلی را در هویتسازی ایفا میکنند، گفت: خانواده، دین، مدرسه و الگوهای سنتی تربیت، جای خود را به رسانه و شبکههای اجتماعی دادهاند. در این فضا، نوجوان دیگر محصول نظام تربیتی اسلامی نیست، بلکه شهروند «شهر مجازی» است.
وی با اشاره به آمارهای استخراجشده از مصاحبه با ۱۵۶ نوجوان بازداشتشده در حوادث اخیر اظهار کرد: بخش قابل توجهی از این نوجوانان دچار گسست خانوادگی، ضعف روابط عاطفی، مصرف گسترده فضای مجازی، ابتلا به مواد اعتیادآور و حتی افکار یا اقدام به خودکشی بودهاند؛ نشانههایی روشن از بحران هویت عمیق.
بحران هویت، نه بحران اخلاق
جعفری با انتقاد از تحلیلهای سطحی تصریح کرد: مسئله نوجوان امروز، بیاخلاقی یا بیدینی نیست، بلکه بحران هویت است. این نسل در دوگانگی میان نظام معرفتی سنتی و نظام رسانهای مدرن گرفتار شده و همین تعارض، فشار روانی شدیدی بر او وارد میکند.
سه راهبرد کلیدی برای مواجهه با نوجوان امروز
وی در بخش پایانی سخنان خود، سه راهبرد اساسی برای مبلغان و فعالان فرهنگی برشمرد: نخست، ایجاد ارتباط انسانی و شنیدن فعال پیش از هرگونه نسخهپیچی تربیتی. دوم، معنایابی تدریجی و کمک به نوجوان برای یافتن پاسخ پرسشهای وجودی و سوم، خارجکردن نوجوان از تنهایی و پیوند دادن او با جمعهای سالم دینی و اجتماعی.
جعفری در پایان با قدردانی از مجاهدتهای مبلغان دینی تأکید کرد: بخشی از نسل آینده تحت تربیت نظامهای هویتساز غیرالهی رشد کردهاند و اگر برای آنان چارهاندیشی نشود، امنیت تربیتی نسلهای بعد نیز به خطر خواهد افتاد.
افزودن دیدگاه جدید