گسترش رسانه‌های دیجیتال، نسبت میان برخورداری از صلاحیت دینی و پذیرفته‌شدن به‌عنوان مرجعی معتبر را پیچیده‌تر کرده است. در گذشته نیز دانش تخصصی و نفوذ اجتماعی همواره بر یکدیگر منطبق نبودند؛ بااین‌حال، نهادهای دینی از طریق نظام‌های آموزش، تأیید صلاحیت و ارتباط با مخاطبان، تا اندازه‌ای میان این دو پیوند برقرار می‌کردند. محیط شبکه‌ای مسیرهای تازه‌ای برای دستیابی به مخاطب فراهم کرده است که الزاماً از مجاری شناخته‌شده نهادی عبور نمی‌کنند. در نتیجه، ممکن است فردی با پشتوانه علمی محدود به منبع رجوع گروهی گسترده تبدیل شود، درحالی‌که صاحب‌نظری برخوردار از صلاحیت تخصصی، حضوری کم‌رنگ در میدان ارتباطات دینی داشته باشد.

این وضعیت غالباً با تعبیر «بحران مرجعیت دینی» توصیف می‌شود؛ تعبیری که پیش از روشن‌کردن مسئله، نوعی داوری درباره آن عرضه می‌کند. کاهش نفوذ برخی مراجع، افزایش شمار تولیدکنندگان محتوای دینی یا تغییر شیوه مراجعه مخاطبان، لزوماً به معنای زوال اصل مرجعیت نیست. ممکن است آنچه دگرگون شده، سازوکارهای شناسایی، پذیرش و بازتولید مرجعیت باشد. پژوهش‌های دین دیجیتال نیز نشان می‌دهند که رسانه‌های جدید، بسته به شرایط، هم می‌توانند اقتدارهای پیشین را به چالش بکشند و هم به استمرار یا تقویت آنها کمک کنند (آندوک، ۲۰۲۴). ازاین‌رو، مسئله اصلی را باید در تغییر نسبت میان سه مؤلفه جست‌وجو کرد: صلاحیت معرفتی، اقتدار نهادی و اعتبار ارتباطی. پرسش تعیین‌کننده این است که در محیطی با منابع متعدد و مسیرهای متنوع رجوع، چگونه می‌توان میان شایستگی علمی برای تفسیر دین و پذیرش اجتماعی این شایستگی ارتباط برقرار کرد؟

سه ساحت متمایز مرجعیت دینی

صلاحیت معرفتی به توانایی موجه فرد برای فهم، تفسیر و توضیح آموزه‌های دینی مربوط است. این صلاحیت در سنت‌های علمی دین بر آموزش تخصصی، تسلط بر منابع، شناخت روش‌های استنباط و توانایی ارزیابی استدلال‌ها استوار است. اقتدار نهادی، در مقابل، از موقعیت فرد در ساختارهای شناخته‌شده دینی حاصل می‌شود؛ ساختارهایی که وظیفه آموزش، اعتباربخشی، تعیین حدود صلاحیت و تنظیم مناسبات حرفه‌ای را بر عهده دارند. اعتبار ارتباطی ماهیتی متفاوت دارد. این اعتبار زمانی شکل می‌گیرد که مخاطب، فرد یا منبعی را در عمل شایسته رجوع بداند و داوری او را در فهم یا حل مسئله دینی واجد اهمیت تلقی کند. اعتبار ارتباطی ممکن است از صلاحیت علمی و جایگاه نهادی تغذیه کند، اما لزوماً به آنها وابسته نیست.

اهمیت این تفکیک در آن است که مفهوم مرجعیت دینی، مجموعه‌ای از روابط و منابع اقتدار را دربرمی‌گیرد. در یک چارچوب شناخته‌شده، مرجعیت در چهار سطح سلسله‌مراتب، ساختار، ایدئولوژی و متن بررسی شده است. چنین رویکردی نشان می‌دهد که تغییر جایگاه رهبران دینی فقط یکی از ابعاد تحول مرجعیت است و نمی‌توان آن را جایگزین بررسی سایر ابعاد کرد (کمپبل، ۲۰۰۷).

بر این مبنا، افزایش نفوذ یک کنشگر دیجیتال را نباید بی‌درنگ نشانه برخورداری او از مرجعیت معرفتی دانست. همان‌گونه که کاهش میزان مراجعه به یک نهاد رسمی، به‌تنهایی دلیلی بر فقدان صلاحیت علمی آن نیست. خلط این ساحت‌ها سبب می‌شود شاخص‌های رسانه‌ای، مانند تعداد دنبال‌کنندگان یا میزان بازدید، به معیار داوری درباره اعتبار دینی تبدیل شوند؛ حال آنکه این شاخص‌ها در بهترین حالت، بخشی از قدرت ارتباطی را نشان می‌دهند.

تغییر مسیرهای دستیابی به مرجعیت

نهادهای دینی در ساختارهای متعارف، افزون بر تولید دانش، در معرفی صاحبان صلاحیت نیز نقش داشته‌اند. مخاطب معمولاً از طریق نشانه‌هایی مانند وابستگی نهادی، سوابق آموزشی، تأیید استادان و شهرت علمی درباره اعتبار یک صاحب‌نظر داوری می‌کرد. این نشانه‌ها همچنان اهمیت دارند، اما در محیط دیجیتال با معیارهای دیگری رقابت می‌کنند.

کاهش هزینه تولید و انتشار محتوا، امکان حضور بازیگرانی را فراهم کرده است که مسیرهای متعارف کسب موقعیت دینی را طی نکرده‌اند. برخی از آنان از طریق شناخت نیازهای مخاطبان، مهارت‌های رسانه‌ای و توانایی ارائه محتوای جذاب به نفوذ اجتماعی دست می‌یابند. ظهور این دسته از کنشگران نشان می‌دهد که دستیابی به مخاطب، بیش از گذشته می‌تواند مستقل از نظام‌های سنتی انتخاب و تربیت رهبران دینی صورت گیرد (کمپبل، ۲۰۲۳).

بااین‌حال، توضیح این تحول صرفاً بر اساس قدرت انتخاب مخاطب کافی نیست. انتخاب منابع در فضای دیجیتال، در محیطی انجام می‌شود که سازوکارهای پیشنهاد محتوا، بازنشر و جلب توجه بر آن اثر می‌گذارند. بنابراین، مرجعیت ارتباطی فقط حاصل ویژگی‌های فردی مبلغ نیست، بلکه محصول رابطه میان کنشگر، مخاطب و شرایط رسانه‌ای است. در چنین وضعی، جایگاه رسمی همچنان می‌تواند نشانه‌ای از صلاحیت باشد، اما تضمین نمی‌کند که مخاطب آن را بشناسد یا در موقعیت‌های واقعی به آن رجوع کند. مرجعیت نهادی برای تبدیل‌شدن به مرجعیت بالفعل، به فرایندی از بازشناسی اجتماعی نیاز دارد؛ فرایندی که در محیط شبکه‌ای پیچیده‌تر و کمتر پیش‌بینی‌پذیر شده است.

اعتبار ارتباطی چگونه شکل می‌گیرد؟

اگر اعتبار ارتباطی را با محبوبیت یکسان ندانیم، باید روشن شود چه چیزی یک منبع را نزد مخاطب قابل رجوع می‌کند. نقطه آغاز، تمایز میان «جلب توجه» و «ایجاد اعتماد معرفتی» است. محتوایی ممکن است به دلیل جذابیت ظاهری یا برانگیختن واکنش عاطفی، مخاطبان فراوانی داشته باشد، بی‌آنکه آنان تولیدکننده آن را برای داوری در مسائل پیچیده دینی معتبر بدانند.

در مقابل، اعتبار ارتباطی می‌تواند از تجربه مکرر مراجعه موفق شکل بگیرد. مخاطبی که پاسخ‌های یک منبع را روشن، مستدل و متناسب با مسئله خود می‌یابد، ممکن است به‌تدریج آن را در شمار منابع قابل اعتماد قرار دهد. البته این فرایند به معنای اثبات صلاحیت علمی منبع نیست؛ زیرا مخاطب همواره ابزار لازم برای ارزیابی تخصصی محتوای دینی را در اختیار ندارد.

پژوهشی درباره کنشگران دینی مسلمان در استرالیا نشان می‌دهد که آنان، در کنار پذیرش مزایای دسترسی دیجیتال به دانش دینی، نسبت به آشفتگی اطلاعات و دشواری تشخیص صلاحیت منابع هشدار می‌دهند. در این مطالعه، بررسی اعتبار تولیدکنندگان محتوا و مراجعه به متخصصان مورد اعتماد برای مسائل پیچیده یا وابسته به شرایط فردی، اهمیت ویژه‌ای دارد (وایت، ۲۰۲۲). این یافته‌ها را نمی‌توان مستقیماً به همه جوامع اسلامی تعمیم داد، اما نشان می‌دهند که دسترسی گسترده به اطلاعات، نیاز به تشخیص صلاحیت را از میان نمی‌برد.

مهم‌ترین تنش مرجعیت دینی در محیط شبکه‌ای، امکان جدایی صلاحیت معرفتی از نفوذ ارتباطی است. این جدایی دو وضعیت متفاوت ایجاد می‌کند: در وضعیت نخست، صاحب‌نظر دینی از دانش و صلاحیت تخصصی برخوردار است، اما توانایی محدودی برای تبدیل آن به اعتبار ارتباطی دارد. در این حالت، مسئله فقدان دانش نیست؛ بلکه دانش موجود به اندازه ظرفیت خود در دسترس و مورد رجوع قرار نمی‌گیرد.

در وضعیت دوم، کنشگری به‌واسطه مهارت رسانه‌ای و توانایی جلب توجه، در موقعیت مرجع قرار می‌گیرد، بی‌آنکه صلاحیت تخصصی او متناسب با گستره نفوذش باشد. خطر اصلی در اینجا، تبدیل محبوبیت به نشانه‌ای ظاهری از اعتبار معرفتی است.

مطالعات مربوط به مرجعیت دینی پلتفرمی نشان می‌دهند که دانش، جذابیت شخصی و سازوکارهای دیده‌شدن رسانه‌ای می‌توانند به‌طور هم‌زمان در شکل‌گیری نفوذ دینی دخالت داشته باشند (سولفیکار و یاسمین، ۲۰۲۶). اهمیت این بحث در آن است که افزایش مخاطب الزاماً از همان منطقی پیروی نمی‌کند که صلاحیت تخصصی بر اساس آن احراز می‌شود. البته نباید نتیجه گرفت که هر کنشگر پرمخاطب فاقد صلاحیت است یا صاحبان دانش تخصصی ضرورتاً از مهارت ارتباطی بی‌بهره‌اند. مسئله، امکان جدایی دو منطق متفاوت است: منطقی که اعتبار معرفتی را بر پایه دانش و روش معتبر تعیین می‌کند و منطقی که میزان دیده‌شدن و نفوذ رسانه‌ای را شکل می‌دهد.

این تمایز در زمینه ایران پیچیدگی بیشتری می‌یابد؛ زیرا مرجعیت دینی، به‌ویژه در برخی عرصه‌ها، با ساختارهای رسمی و مناسبات سیاسی نیز پیوند دارد. تحلیل دو نمونه از بازنمایی رسانه‌ای اقتدار روحانیت در ایران پس از سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که نشانه‌ها و اظهارات دینی ممکن است پس از جداشدن از زمینه نهادی اولیه، در معرض تفسیرهای متفاوت و مناقشه بر سر اعتبار قرار گیرند (صالحی، ۲۰۲۶). بااین‌حال، محدودبودن نمونه‌های این پژوهش اجازه نمی‌دهد از آن درباره وضعیت عمومی اعتماد دینی در جامعه ایران نتیجه‌گیری شود.

بازسازی پیوند میان صلاحیت و اعتبار

اگر مسئله اصلی فاصله‌گرفتن صلاحیت معرفتی و اعتبار ارتباطی باشد، بازسازی مرجعیت را نمی‌توان به افزایش حضور رسانه‌ای صاحبان دانش دینی محدود کرد. حضور بیشتر ممکن است امکان دیده‌شدن را افزایش دهد، اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که مخاطب توانسته است صلاحیت علمی یک منبع را تشخیص دهد. در اینجا باید میان «بازگرداندن انحصار مرجعیت» و «تقویت قابلیت تشخیص مرجع معتبر» تفاوت گذاشت. راه نخست بر محدودسازی مسیرهای رجوع تکیه دارد؛ راه دوم می‌کوشد معیارهای اعتبار را برای مخاطب روشن‌تر کند.

این تمایز با یافته‌های پژوهش درباره وبلاگ‌های دینی نیز سازگار است. بررسی صد وبلاگ مسیحی نشان داده است که فعالیت دینی آنلاین لزوماً به نفی مرجعیت سنتی منجر نمی‌شود و حتی می‌تواند در مواردی به تأیید منابع پیشین اقتدار کمک کند (کمپبل، ۲۰۱۰). بنابراین، رابطه میان مرجعیت نهادی و ارتباطات شبکه‌ای را نباید ذاتاً تعارض‌آمیز فرض کرد.

در چارچوب پیشنهادی این یادداشت، بازسازی مرجعیت مستلزم تقویت امکان شناسایی و ارزیابی صلاحیت است. روشن‌بودن پیشینه علمی، مشخص‌بودن مبانی استدلال، تفکیک نظر تخصصی از برداشت شخصی و پذیرش امکان نقد و اصلاح می‌توانند به قابل‌تشخیص‌شدن اعتبار معرفتی کمک کنند. این موارد سازوکارهایی پیشنهادی‌اند و میزان اثربخشی آنها در میان گروه‌های مختلف مخاطبان نیازمند بررسی تجربی است.

نهادهای دینی نیز باید میان تأیید صلاحیت و تضمین پذیرش اجتماعی تمایز بگذارند. تأیید نهادی می‌تواند مبنایی برای اعتماد باشد، اما اعتماد مخاطب در تعامل با عملکرد واقعی منبع شکل می‌گیرد و ممکن است بر اثر تجربه‌های بعدی تقویت یا تضعیف شود. بر این اساس، آینده مرجعیت دینی را نمی‌توان صرفاً در استمرار اقتدار نهادی یا گسترش نفوذ کنشگران شبکه‌ای جست‌وجو کرد. مسئله تعیین‌کننده، چگونگی اتصال این دو به صلاحیت معرفتی است. مرجعیتی که از پشتوانه علمی برخوردار باشد اما امکان بازشناسی اجتماعی نداشته باشد، در ایفای نقش ارتباطی خود با محدودیت مواجه می‌شود؛ همان‌گونه که نفوذ ارتباطیِ فاقد پشتوانه معتبر نمی‌تواند به‌تنهایی مبنای اطمینان معرفتی قرار گیرد.

در محیط شبکه‌ای، مسئله مرجعیت دینی بیش از آنکه به انتخاب میان سنت و فناوری مربوط باشد، به قابلیت تبدیل دانش معتبر به مرجعیتی قابل‌شناسایی و قابل‌ارزیابی بازمی‌گردد. این تبدیل نه پیامد خودکار جایگاه رسمی است و نه نتیجه ضروری محبوبیت رسانه‌ای؛ بلکه فرایندی است که کیفیت آن به نسبت میان صلاحیت، شیوه ارائه دانش و امکان داوری مخاطب وابسته خواهد بود.

پی‌نوشت‌ها و منابع

۱. Andok, M. (2024). “The Impact of Online Media on Religious Authority.” Religions, 15(9), Article 1103.
DOI: 10.3390/rel15091103

۲. Campbell, H. (2007). “Who’s Got the Power? Religious Authority and the Internet.” Journal of Computer-Mediated Communication, 12(3), 1043–1062.
DOI: 10.1111/j.1083-6101.2007.00362.x

۳. Campbell, H. A. (2023). “Approaching Religious Authority Through the Rise of New Leadership Roles Online.” In H. A. Campbell & P. H. Cheong (Eds.), The Oxford Handbook of Digital Religion (pp. 344–360). Oxford University Press.
DOI: 10.1093/oxfordhb/9780197549803.013.16

۴. Whyte, S. A. (2022). “Islamic Religious Authority in Cyberspace: A Qualitative Study of Muslim Religious Actors in Australia.” Religions, 13(1), Article 69.
DOI: 10.3390/rel13010069

۵. Astor, A., Khir-Allah, G., & Martínez-Cuadros, R. (2024). “Anonymity and Digital Islamic Authority.” Religions, 15(12), Article 1507.
DOI: 10.3390/rel15121507

۶. Sulfikar, A., & Yasmine, D. I. (2026). “Platformized Religious Authority: Rethinking Legitimacy in the Age of Social Media Influencers.” Epistemé: Jurnal Pengembangan Ilmu Keislaman, 20(2), 141–171.
DOI: 10.21274/epis.2025.20.02.141-171

۷. Salehi, A. A. (2026). “Mediated Legitimacy and the Recalibration of Religious Authority in Post-2022 Iran.” Religions, 17(10), Article 1110.
DOI: 10.3390/rel17101110

۸. Campbell, H. A. (2010). “Religious Authority and the Blogosphere.” Journal of Computer-Mediated Communication, 15(2), 251–276.
DOI: 10.1111/j.1083-6101.2010.01519.x