روحانیت در جامعه معاصر با انتظاراتی مواجه است که در یک نقش واحد خلاصه نمی‌شود. آموزش و پژوهش دینی، تبلیغ و تربیت، هدایت اجتماعی و در مواردی مدیریت و مسئولیت اجرایی، هم‌زمان در شمار نقش‌های مورد انتظار از روحانی قرار گرفته‌اند. پژوهشی انتظارات اقشار جامعه از روحانیون را در شش دسته صورت‌بندی کرده است که «انتظارات تبلیغی» و «انتظارات مدیریتی» در کنار انتظارات اخلاقی، عملیاتی و مرتبط با سبک زندگی قرار می‌گیرند (فتحی و همکاران، ۱۴۰۳). این یافته، دست‌کم در محدوده نمونه و روش آن پژوهش، نشان می‌دهد تکثر نقش صرفاً حاصل تعریف درون‌نهادی از وظایف روحانیت نیست و نشانه‌های آن را در سطح انتظارات اجتماعی نیز می‌توان مشاهده کرد.

این تکثر، پرسشی مهم برای تبلیغ دین پیش می‌کشد: پذیرش نقش‌های اجتماعی، به‌ویژه تصدی مسئولیت‌های مدیریتی و اجرایی، چه نسبتی با رسالت تبلیغی روحانیت دارد؟ صورت ساده این پرسش معمولاً به دو پاسخ متقابل می‌انجامد: یا حضور اجتماعی و اجرایی امتداد طبیعی رسالت دینی تلقی می‌شود، یا افزایش چنین مسئولیت‌هایی عامل دورشدن روحانیت از کارکرد علمی و تبلیغی دانسته می‌شود. هر دو پاسخ، پیش از بررسی نوع نقش و سازوکار اثرگذاری آن، حکم صادر می‌کنند. صورت دقیق‌تر مسئله این است که کدام شکل از نقش‌آفرینی اجتماعی می‌تواند امتداد یا پشتیبان تبلیغ باشد و کدام شکل، تحت چه شرایطی، ظرفیت تبلیغی را محدود می‌کند.

این صورت‌بندی به یک تمایز مقدماتی نیاز دارد: «نقش اجتماعی» را نمی‌توان از ابتدا در برابر «نقش تبلیغی» قرار داد. پژوهشی درباره نگرش طلاب متأهل حوزه علمیه قم به هجرت، خودِ هجرت برای تبلیغ را در شمار مهم‌ترین نقش‌های اجتماعی طلاب قرار می‌دهد. در پیمایش ۳۸۳ نفره این پژوهش، میان عواملی چون توان تبلیغی، حمایت مراکز متولی تبلیغ، شرایط محیط تبلیغ و شرایط خانوادگی با نگرش طلاب به هجرت رابطه معنادار گزارش شده است (کرم‌اللهی، ۱۳۹۹). بنابراین، مسئله اصلی «تبلیغ یا حضور اجتماعی» نیست؛ تبلیغ خود می‌تواند صورتی از حضور اجتماعی باشد. مسئله از جایی آغاز می‌شود که نقش‌هایی با منطق و اقتضائات متفاوت در کنار آن قرار می‌گیرند.

حضور اجتماعی؛ رقیب تبلیغ یا منبع آن؟

تبلیغ دین بدون شناخت جامعه‌ای که پیام در آن عرضه می‌شود، به انتقال مجموعه‌ای از گزاره‌ها تقلیل می‌یابد. مبلغ برای فهم مسئله مخاطب به نوعی تماس با واقعیت اجتماعی نیاز دارد. از این جهت، برخی صورت‌های حضور اجتماعی می‌توانند برای تبلیغ «سرمایه شناختی» ایجاد کنند. مواجهه نزدیک با مسائل خانواده، آموزش، آسیب‌های اجتماعی یا تحولات فرهنگی، پرسش‌هایی را آشکار می‌کند که ممکن است در محیط محدود آموزشی کمتر دیده شوند.

نقش روحانیت به فعالیت آیینی یا انتقال آموزه محدود نیست، بلکه وجوه تربیتی و هدایت‌گرانه آن در ارتقای فرهنگ دینی، نظارت اجتماعی و مواجهه با مفاسد اجتماعی مهم است(کافی موسوی و همکاران، ۱۳۹۹).  بر این مبنا، برخی نقش‌های اجتماعی می‌توانند امتداد کارکرد تبلیغی باشند و برخی دیگر منابع تازه‌ای برای آن فراهم کنند. روحانیِ درگیر با مسائل اجتماعی ممکن است فاصله میان صورت نظری یک مسئله و تجربه واقعی مردم را بهتر تشخیص دهد. بااین‌حال، تجربه اجتماعی را نباید معادل شناخت علمی جامعه دانست. تجربه فردی، هرقدر گسترده باشد، از موقعیت صاحب تجربه متأثر است و الزاماً نماینده وضعیت عمومی نیست. تصدی اجتماعی در بهترین حالت می‌تواند منشأ مشاهده و طرح مسئله باشد؛ تشخیص دامنه، علت و اهمیت آن همچنان به پژوهش نیاز دارد.

نخستین نسبت ممکن میان نقش اجتماعی و تبلیغ، هم‌افزایی است: حضور اجتماعی مواد مسئله را آشکار می‌کند، فعالیت علمی آن را ارزیابی و صورت‌بندی می‌کند و فعالیت تبلیغی، بر پایه این شناخت، نسبت خود را با نیاز جامعه تنظیم می‌کند. اما این تنها صورت ممکن رابطه نیست.

تکثر نقش لزوماً تعارض نقش نیست

برای فهم صورت‌های دیگر، ادبیات نظری نقش، تمایز مفیدی در اختیار می‌گذارد. میان «تعارض نقش» و «ابهام نقش» تفاوت است. تعارض هنگامی شکل می‌گیرد که انتظارات مرتبط با نقش‌ها چنان ناسازگار شوند که تحقق یکی، ایفای دیگری را دشوار کند؛ ابهام نقش نیز به فقدان وضوح کافی درباره انتظارات و حدود مسئولیت مربوط است. پژوهش آنان این دو سازه را از نظر تجربی قابل تفکیک نشان داده است (Rizzo, House & Lirtzman, 1970). این تمایز برای تحلیل نقش‌های روحانیت اهمیت دارد. صرف اینکه فردی هم‌زمان پژوهشگر، مبلغ و مدیر باشد، وجود تعارض را اثبات نمی‌کند؛ نقش‌ها ممکن است مکمل یکدیگر باشند. تعارض زمانی موضوعیت پیدا می‌کند که الزامات یک نقش، انجام وظایف نقش دیگر را دشوار سازد.

حتی پیش از رسیدن به تعارض، مسئله محدودتری وجود دارد: ازدحام نقش‌ها. مسئولیت اجرایی ممکن است از حیث هدف با تبلیغ دین ناسازگار نباشد، اما جلسات، تصمیم‌گیری‌ها، امور اداری و پاسخ‌گویی سازمانی، زمان و تمرکز فرد را مصرف کنند. در این حالت، مسئله مخالفت دو نقش نیست، بلکه رقابت آنها بر سر منابع محدود است.

این مسئله برای تبلیغ دین هنگامی جدی‌تر می‌شود که تبلیغ را فقط به زمان سخنرانی یا حضور رسانه‌ای محدود کنیم. پشت فعالیت تبلیغیِ برخوردار از کیفیت علمی، مطالعه، تحقیق، بازاندیشی و شناخت مسئله قرار دارد. ممکن است حجم ظاهری تبلیغ کاهش نیابد، اما فرصت لازم برای تأمین پشتوانه علمی آن محدود شود. در این حالت، اثر مسئولیت اجرایی نه در حذف تبلیغ، بلکه در فرسایش زیرساخت معرفتی تبلیغ آشکار می‌شود.

مطالعه‌ای درباره مسائل تبلیغ دینی نیز از زاویه‌ای دیگر اهمیت تخصص را برجسته می‌کند. این مطالعه با ترکیب روش‌های کیفی و کمی و دریافت نظر ۷۳ نفر از نخبگان امور تبلیغی حوزه علمیه مشهد، «تخصصی نبودن تبلیغ» را در کنار بی‌توجهی به تقویت خردگرایی و عقلانیت دینی، از مهم‌ترین مسائل شناسایی‌شده گزارش کرده است (میرسندسی، ۱۴۰۴). این یافته مستقیماً درباره تصدی اجرایی نیست و نباید چنین معنایی بر آن تحمیل کرد؛ اما برای بحث حاضر دلالتی محدود دارد: هنگامی که خودِ تبلیغ نیازمند تخصص تلقی می‌شود، هزینه فرصتِ پراکندگی ظرفیت میان مسئولیت‌های متعدد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

هنگامی که منطق دو نقش متفاوت می‌شود

ازدحام نقش مسئله‌ای کمّی است؛ تعارض نقش می‌تواند ماهیتی کیفی داشته باشد. نقش تبلیغی مستلزم فهم مسئله مخاطب، گفت‌وگو، تبیین آموزه و حفظ امکان ارتباط است. مسئولیت اجرایی فرد را در جایگاه دیگری قرار می‌دهد: تصمیم می‌گیرد، مقررات را اجرا می‌کند، منابع را تخصیص می‌دهد و درباره نتایج عملکرد خود پاسخ‌گوست. این دو منطق ضرورتاً متعارض نیستند، اما نمی‌توان پیشاپیش فرض کرد که در همه موقعیت‌ها بدون اصطکاک کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. برای مثال، هنگامی که یک مبلغ هم‌زمان مسئول تصمیمی اجرایی است که بخشی از مخاطبان از آن متأثر شده‌اند، رابطه بعدی او با آنان دیگر فقط رابطه «مبلغ ـ مخاطب» نیست. تجربه مخاطب از تصمیم اجرایی نیز می‌تواند وارد ارزیابی او از صاحب نقش شود.

این گزاره نباید به ادعای کلی «مسئولیت اجرایی اعتبار تبلیغی را کاهش می‌دهد» تبدیل شود. برای چنین حکمی شواهد تجربی کافی در منابع بررسی‌شده وجود ندارد و اثر می‌تواند در جهت عکس نیز عمل کند. عملکردی که مخاطب آن را عادلانه یا کارآمد می‌داند ممکن است بر ارزیابی او از صاحب مسئولیت اثر مثبت بگذارد. نکته محدودتر، امکان سرایت ارزیابی میان نقش‌هاست: هنگامی که هویت تبلیغی و اجرایی در یک شخص جمع می‌شوند، نمی‌توان مطمئن بود مخاطب ارزیابی خود از این دو را کاملاً مستقل نگه می‌دارد.

تکثر نقش می‌تواند حتی بدون ناکامی اجرایی یا تعارض آشکار، مسئله ارتباطی دیگری ایجاد کند. مخاطب ممکن است نتواند تشخیص دهد یک گزاره مشخص از چه جایگاهی صادر شده است: تبیین دینی است، نظر شخصی گوینده است، تحلیل کارشناسی اوست یا موضع مدیریتی نهادی که در آن مسئولیت دارد؟ می‌توان این وضعیت را، با بسط مفهوم ابهام نقش، «ابهام جایگاه سخن» نامید. این تعبیر یافته مستقیم پژوهش‌های پیش‌گفته نیست، بلکه استنتاج تحلیلی این یادداشت است. اهمیت آن از این واقعیت ناشی می‌شود که اعتبار یک گزاره دینی باید نهایتاً به دلایل و منابع آن قابل ارجاع باشد. اگر مرز میان تبیین دینی و موضع اجرایی مبهم شود، این امکان وجود دارد که تصمیم مدیریتی به دین منتسب شود یا تبیین دینی صرفاً دفاع از مصلحت سازمانی تلقی شود.

از این جهت، بخشی از مدیریت تکثر نقش با کاهش تعداد مسئولیت‌ها حل نمی‌شود؛ شفافیت نقش نیز ضرورت دارد. تمایز میان حکم یا تبیین دینی، تحلیل کارشناسی، موضع سازمانی و نظر شخصی برای کسی که چند جایگاه اجتماعی را هم‌زمان نمایندگی می‌کند، بخشی از کیفیت ارتباط تبلیغی است. این نکته ما را دوباره به یافته پژوهش فتحی و همکاران بازمی‌گرداند. وقتی انتظارات اخلاقی، تبلیغی، عملیاتی و مدیریتی هم‌زمان متوجه روحانیت می‌شوند، مسئله فقط توان فرد برای انجام همه این امور نیست؛ مخاطب نیز با شخصی مواجه است که چند انتظار متفاوت را در یک هویت اجتماعی نمایندگی می‌کند (فتحی و همکاران، ۱۴۰۳). در چنین وضعیتی، تنظیم مرز نقش‌ها به اندازه افزایش ظرفیت برای ایفای آنها اهمیت پیدا می‌کند.

دوگانه «حضور یا کناره‌گیری» 

اگر نقش اجتماعی گاهی امتداد تبلیغ است، گاهی منبع شناخت برای آن و در مواردی نیز می‌تواند ظرفیت آن را محدود کند، دیگر نمی‌توان نسبت تصدی اجتماعی با رسالت تبلیغ را با حکمی واحد سنجید. ارزیابی هر مسئولیت دست‌کم به چهار معیار نیاز دارد. نخست، هم‌افزایی: آیا مسئولیت موردنظر شناخت یا تجربه‌ای ایجاد می‌کند که کیفیت تبلیغ را افزایش دهد؟ دوم، تزاحم: آیا الزامات آن در موقعیت‌های معناداری با اقتضائات علمی و تبلیغی برخورد می‌کند؟ سوم، ظرفیت: پس از پذیرش مسئولیت، آیا زمان و تمرکز کافی برای مطالعه، تحقیق و تبلیغ تخصصی باقی می‌ماند؟ چهارم، وضوح نقش: آیا برای مخاطب روشن است که صاحب نقش در هر موقعیت از چه جایگاهی سخن می‌گوید؟

این چهار معیار، بحث را از دوگانه «حضور اجتماعی یا کناره‌گیری» خارج می‌کند. ممکن است مسئولیتی از حیث شناخت جامعه سودمند باشد، اما حجم مطالبات آن ظرفیت تبلیغی را کاهش دهد. مسئولیتی دیگر شاید زمان چندانی نگیرد، اما به دلیل اختلاط جایگاه اجرایی و تبلیغی هزینه ارتباطی ایجاد کند. در مقابل، بخشی از فعالیت اجتماعی می‌تواند اساساً صورت تحقق رسالت تبلیغی باشد؛ همان‌گونه در پژوهشی، هجرت تبلیغی ذیل نقش‌های اجتماعی طلاب صورت‌بندی شده است (کرم‌اللهی، ۱۳۹۹).

از اینجا مفهوم «تمرکز کارکردی» نیز معنای محدود و روشن‌تری پیدا می‌کند. تمرکز کارکردی مترادف تک‌نقشی‌شدن روحانیت نیست؛ به معنای تنظیم نقش‌ها به‌گونه‌ای است که مسئولیت‌های متعدد به تعارض پایدار، ازدحام وظایف، ابهام جایگاه یا تحلیل‌رفتن ظرفیت تخصصی تبلیغ منجر نشوند. در نتیجه، مسئله اصلی را نمی‌توان با شمارش تعداد نقش‌ها حل کرد. تعیین‌کننده، معماری رابطه میان نقش‌هاست. حضور اجتماعی می‌تواند فاصله مبلغ را با مسائل واقعی کاهش دهد؛ همان حضور، اگر به تصدی مسئولیت‌هایی با مطالبات گسترده تبدیل شود، ممکن است زمان و تمرکز لازم برای تحقیق و تبلیغ را مصرف کند. مسئولیت اجرایی نیز می‌تواند تجربه اجتماعی ارزشمندی ایجاد کند، اما هم‌زمان جایگاه گوینده را برای مخاطب پیچیده‌تر سازد.

بر این اساس، نسبت تصدی اجتماعی با رسالت تبلیغ را نباید از روی عنوان مسئولیت سنجید، بلکه باید آثار آن را بر کارکرد تبلیغی ارزیابی کرد. پرسش تعیین‌کننده این است که آیا یک نقش اجتماعی به فهم دقیق‌تر مسئله، تخصص بیشتر و ارتباط مؤثرتر با جامعه کمک می‌کند، یا منابع لازم برای رسالت علمی و تبلیغی را در الزامات خود مستهلک می‌سازد. مسئله تکثر نقش دقیقاً در همین نقطه آشکار می‌شود: ممکن است هیچ‌یک از مسئولیت‌ها به‌تنهایی ناموجه نباشند، اما نحوه ترکیب آنها چنان باشد که رسالت تبلیغی، بی‌آنکه رسماً کنار گذاشته شود، به‌تدریج جایگاه محوری خود را از دست بدهد.

پی‌نوشت‌ها و منابع

  1. فتحی، ابراهیم؛ جلیلوند خسروی، مسعود؛ وطن‌خواه، مریم. (۱۴۰۳). «انتظارات اقشار جامعه از نقش‌های فرهنگی و اجتماعی روحانیون». اسلام و مطالعات اجتماعی، سال ۱۲، شماره ۳ (پیاپی ۴۷)، صص ۱۸۷–۲۱۸. 
  2. کرم‌اللهی، نعمت‌الله. (۱۳۹۹). «بررسی رابطه عوامل مؤثر بر پذیرش نقش‌های اجتماعی طلاب با نگرش آنان به هجرت از قم». اسلام و علوم اجتماعی، پیاپی ۲۴، صص ۸۳–۱۰۷. 
  3. کافی موسوی، اباذر؛ رضازاده، مریم؛ شیروانی شیری، علی. (۱۳۹۹). «نقش تربیتی و هدایت‌گری روحانیت در نظارت اجتماعی، ارتقاء فرهنگ دینی، تبیین مصالح و مفاسد اجتماعی». رهیافت فرهنگ دینی، پیاپی ۹، صص ۷–۳۰.
  4. میرسندسی، سیدمحسن. (۱۴۰۴). «مسئله‌شناسی تبلیغ دینی در ایران». اسلام و مطالعات اجتماعی، سال ۱۳، شماره ۱ (پیاپی ۴۹)، صص ۱۲۲–۱۸۴. 
  5. Rizzo, J. R., House, R. J., & Lirtzman, S. I. (1970). “Role Conflict and Ambiguity in Complex Organizations.” Administrative Science Quarterly, 15(2), 150–163. DOI: 10.2307/2391486. 
  6. Vicente-Galindo, M. P., López-Herrera, H., Pedrosa, I., Suárez-Álvarez, J., Galindo-Villardón, M. P., & García-Cueto, E. (2021). “Occupational Stress and Catholic Priests: A Scoping Review of the Literature.” Journal of Religion and Health, 60, 3807–3870. DOI: 10.1007/s10943-021-01352-0.