مرجعیت نهاد دین معمولاً هنگامی به مسئله تبدیل می‌شود که نشانه‌هایی از کاهش مراجعه به نهادهای شناخته‌شده دینی یا افزایش نفوذ بازیگران تازه دیده شود. در چنین وضعیتی، توضیحی نسبتاً ساده شکل می‌گیرد: مرجع سنتی، مخاطب خود را از دست داده و مرجع جدید جای آن را گرفته است. این تصویر، با وجود جذابیت اولیه، بر این فرض استوار است که مرجعیت پدیده‌ای یکپارچه و قابل انتقال از یک بازیگر به بازیگر دیگر است؛ گویی سهم ثابتی از اقتدار وجود دارد که با کاهش سهم یک گروه، الزاماً به گروه دیگری منتقل می‌شود.
مسئله پیچیده‌تر از این الگوست؛ ممکن است فرد برای حکم فقهی همچنان به عالم دینی مراجعه کند، تجربه آیینی خود را در مجلسی شکل دهد که مداح در مرکز آن قرار دارد، درباره مسئله‌ای اجتماعی از روشنفکر دینی تأثیر بپذیرد و برای پرسش‌های روزمره دینی به محتوای تولیدشده در فضای مجازی رجوع کند. در چنین وضعیتی، نمی‌توان به‌آسانی گفت چه کسی «مرجع دینی» فرد است. پرسش دقیق‌تر این است که هر بازیگر در چه حوزه‌ای، برای کدام مخاطب و بر پایه کدام منبع اعتبار صاحب اقتدار می‌شود.
مرجعیت، یک سرمایه واحد نیست
نخستین دشواری از خود مفهوم مرجعیت آغاز می‌شود. کاهش مراجعه، کاهش اعتماد، کاهش نفوذ سیاسی، افت قدرت گردهم‌آوری و کاهش پذیرش تفسیر دینی، پدیده‌های یکسانی نیستند. ممکن است یکی از آن‌ها کاهش یابد و دیگری همچنان پایدار بماند. بنابراین، هر گزاره درباره «افول مرجعیت» تا زمانی که مشخص نکند کدام وجه مرجعیت مورد نظر است، اطلاعات محدودی در اختیار می‌گذارد. پژوهش درباره اقتدار دینی نیز بر همین چندلایگی تأکید دارد. تحلیل مرجعیت در محیط‌های جدید مستلزم تفکیک میان لایه‌هایی مانند سلسله‌مراتب، ساختار، ایدئولوژی و متن است؛ ازاین‌رو، نمی‌توان صرفاً گفت یک فناوری یا تحول اجتماعی «مرجعیت دینی» را تضعیف کرده است، بی‌آنکه روشن شود کدام صورت اقتدار دگرگون شده است (Campbell, 2007).
برای تحلیل دقیق‌تر می‌توان دست‌کم چهار منبع اعتبار را از یکدیگر جدا کرد: نخست، سرمایه معرفتی که از دانش تخصصی و توان پاسخ‌گویی معتبر به مسئله دینی حاصل می‌شود. دوم، سرمایه آیینی که به توان سازمان‌دهی و معنابخشی به تجربه مناسکی مربوط است. سوم، سرمایه عاطفی که امکان ایجاد پیوند احساسی و احساس نزدیکی با مخاطب را فراهم می‌کند. چهارم، سرمایه ارتباطی که در دسترسی به مخاطب، فهم زبان او و توان انتقال پیام نمود پیدا می‌کند. این تقسیم‌بندی به معنای استقلال کامل این ابعاد نیست؛ یک بازیگر می‌تواند چند نوع سرمایه را هم‌زمان در اختیار داشته باشد. اهمیت تفکیک در این است که برتری در یک ساحت، خودبه‌خود به معنای برخورداری از اقتدار در ساحت دیگر نیست. از همین منظر باید میان محبوبیت، نفوذ و مرجعیت نیز فاصله گذاشت. محبوبیت از میزان جاذبه یک چهره حکایت می‌کند؛ نفوذ به توان اثرگذاری بر نگرش یا رفتار مربوط است؛ اما مرجعیت مستلزم آن است که مخاطب برای داوری فرد در حوزه‌ای مشخص نوعی اعتبار قائل باشد. شمار زیاد دنبال‌کنندگان یک چهره مذهبی، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که مخاطبان برای او صلاحیت تفسیر فقهی یا کلامی نیز قائل‌اند.
از تمرکز مرجعیت تا تفکیک کارکردها
تحول مهم محیط ارتباطی در این است که هزینه دسترسی به منابع مختلف معرفت دینی را کاهش داده است. فرد برای شنیدن یک تفسیر، دریافت پاسخ یا آشنایی با قرائتی متفاوت، دیگر الزاماً به یک شبکه محلی یا سازمان مشخص وابسته نیست. مطالعه اقتدار دینی مسلمانان در فضای دیجیتال نیز نشان می‌دهد افزایش حجم، سرعت و دسترس‌پذیری اطلاعات، شیوه انتقال و مصرف معرفت دینی را تغییر داده و امکان مواجهه با منابع متکثر را گسترش داده است. درعین‌حال، همان پژوهش نشان می‌دهد کنشگران دینی همچنان برای مسائل پیچیده، آموزش حضوری و مراجعه به عالمان مورد اعتماد را واجد مزیت می‌دانند (Whyte, 2022). بنابراین، گسترش دسترسی لزوماً به حذف مرجعیت تخصصی منتهی نمی‌شود.
این تحول را نباید صرفاً نتیجه فناوری دانست. افزایش تحصیلات، تخصصی‌شدن مسائل زندگی، تغییر انتظارات مخاطبان و تنوع تجربه‌های دینی نیز می‌توانند نیاز به منابع متفاوت را افزایش دهند. رسانه جدید بیشتر زیرساختی فراهم می‌کند که این تنوع با سرعت و دامنه بیشتری امکان ظهور پیدا کند. ازاین‌رو، مفهوم چندمرجعی‌شدن مخاطب برای توضیح وضعیت جدید مناسب‌تر از فرض جانشینی کامل است. مخاطب ممکن است دیگر از یک شخص یا نهاد انتظار نداشته باشد همه نیازهای دینی، اخلاقی، اجتماعی و آیینی او را پاسخ دهد. صلاحیت‌ها در ذهن او تفکیک می‌شوند و هر مسئله می‌تواند مرجع متفاوتی پیدا کند. در چنین الگویی، کاهش مراجعه به یک گروه در حوزه‌ای مشخص الزاماً به معنای حذف آن از ساختار مرجعیت نیست. ممکن است حوزه نفوذش محدودتر اما تخصصی‌تر شود، درحالی‌که بازیگران دیگری کارکردهایی را بر عهده گیرند که پیش‌تر با آن نهاد پیوند بیشتری داشته است. آنچه تغییر می‌کند، در این صورت، نه اصل وجود مرجعیت، بلکه نحوه توزیع کارکردهای آن است.
بازیگران جدید و مسئله نوع اقتدار
ظهور چهره‌های دینی خارج از مجاری متعارف آموزش و گزینش نهادی، این تفکیک را آشکارتر کرده است. در محیط دیجیتال، گروهی از کنشگران می‌توانند نه به اتکای آموزش رسمی یا جایگاه سنتی، بلکه با مهارت ارتباطی، شناخت منطق رسانه و توان تولید محتوا به نفوذ عمومی برسند (Campbell, 2023). این تحول نشان می‌دهد مسیر کسب «نفوذ دینی» می‌تواند از مسیر کسب «صلاحیت تخصصی دینی» جدا شود. اما جدایی این دو مسیر به معنای بی‌اعتباربودن نفوذ جدید نیست. مسئله این است که نوع اعتبار درست تشخیص داده شود. توان ایجاد تجربه عاطفی، سازمان‌دهی یک مناسک یا برقراری ارتباط با نسل جوان، خود ظرفیت اجتماعی مهمی است؛ ولی از آن نمی‌توان صلاحیت فقهی یا کلامی را استنتاج کرد.
این تمایز برای تحلیل افزایش نقش مداحان نیز اهمیت دارد. گسترش مخاطب یا قدرت بسیج یک مداح را می‌توان نشانه افزایش سرمایه ارتباطی، آیینی یا عاطفی او دانست؛ اما تبدیل این مشاهده به ادعای «انتقال مرجعیت دینی از روحانیت به مداحی» به شواهد بیشتری نیاز دارد. باید نشان داد مخاطب نه‌تنها از آن چهره تأثیر عاطفی می‌پذیرد، بلکه در مسائل دینی نیز برای داوری او صلاحیتی قائل است که پیش‌تر به مرجع دیگری اختصاص می‌داد. همین ملاحظه درباره روشنفکر دینی، استاد دانشگاه یا چهره رسانه‌ای نیز صادق است. ورود آنان به میدان تفسیر دین می‌تواند انحصار پیشین تولید معنا را محدود کند، اما حدود اقتدار هر یک باید به‌طور مستقل بررسی شود. درباره ایران نیز رقابت بر سر تفسیر دین صرفاً محصول شبکه‌های اجتماعی نیست. ظهور روشنفکران دینی از دهه‌های پیش، انحصار معرفتی روحانیت را به چالش کشیده و میدان تفسیر دینی را پیش از گسترش رسانه‌های دیجیتال متکثر کرده بود (Ghobadzadeh, 2014).
یکی از خطاهای رایج در تحلیل مرجعیت، نسبت‌دادن جهت واحد به فناوری است. بر اساس این روایت، شبکه‌های ارتباطی جدید ذاتاً ساختارهای سلسله‌مراتبی را تضعیف و بازیگران غیررسمی را تقویت می‌کنند. شواهد موجود چنین رابطه یک‌جهتی را تأیید نمی‌کنند. رسانه آنلاین در برخی موقعیت‌ها مرجعیت‌های سنتی را نفوذپذیرتر کرده و در برخی دیگر، همان نهادها از ظرفیت‌های دیجیتال برای تقویت اقتدار خود استفاده کرده‌اند (Andok, 2024). بنابراین، رسانه جدید بیشتر قواعد رقابت را تغییر می‌دهد تا اینکه نتیجه رقابت را از پیش تعیین کند. نهادی که از سرمایه معرفتی برخوردار است اما زبان ارتباطی مناسبی ندارد، ممکن است بخشی از مخاطبان خود را از دست بدهد. در مقابل، همان نهاد می‌تواند با کسب ظرفیت ارتباطی جدید، دانش تخصصی خود را در مقیاسی بسیار وسیع‌تر عرضه کند.
این نکته مرز مهمی میان «بحران مرجعیت» و «بحران واسطه‌گری» ایجاد می‌کند. گاهی مخاطب اصل صلاحیت یک نهاد را رد نکرده، بلکه مسیر دسترسی، زبان بیان یا شیوه ارتباط آن را ناکارآمد می‌داند. اگر این دو وضعیت از یکدیگر تفکیک نشوند، مسئله ارتباطی به‌اشتباه بحران معرفتی تفسیر خواهد شد. جایگاه نهادی نیز به‌تنهایی، مرجعیت اجتماعی ایجاد نمی‌کند. یک فرد ممکن است از نظر ساخت رسمی صاحب صلاحیت باشد، اما مخاطب در عمل برای مسئله‌ای مشخص به او رجوع نکند. در مقابل، چهره‌ای فاقد موقعیت رسمی ممکن است در میان گروهی از مخاطبان توان جهت‌دهی چشمگیری داشته باشد.
دو گزاره باید هم‌زمان حفظ شوند: منصب رسمی معادل مرجعیت بالفعل نیست و اقبال اجتماعی نیز معادل صلاحیت معرفتی نیست. حذف هر یک از این دو، تحلیل را به سوی خطایی متفاوت سوق می‌دهد. اگر فقط اعتبار رسمی دیده شود، تحول واقعی رفتار مخاطبان نادیده می‌ماند؛ اگر فقط تعداد مخاطب معیار قرار گیرد، مرز میان تخصص و شهرت از میان می‌رود. در ایران، این مسئله پیچیدگی دیگری نیز دارد. بخشی از روحانیت علاوه بر نقش دینی، با ساخت سیاسی و نهادهای رسمی نیز پیوند یافته است. در نتیجه، داوری مخاطب درباره روحانی می‌تواند تحت تأثیر ارزیابی او از عملکرد نهادی و سیاسی نیز قرار گیرد. پژوهش درباره تحولات فکری شیعه معاصر نشان داده است که مناقشه بر سر حدود اقتدار سیاسی روحانیت و نقد انحصار آن در تولید معرفت دینی، سابقه‌ای طولانی‌تر از تحولات رسانه‌ای اخیر دارد (Ghobadzadeh, 2014). بنابراین، تغییر مرجعیت در ایران را نمی‌توان صرفاً با فناوری یا تغییر ذائقه ارتباطی توضیح داد.
رقابت بر سر مخاطب یا رقابت بر سر حق تفسیر؟
وقتی حاملان مختلف دین در یک میدان مشترک حضور پیدا می‌کنند، رقابت فقط برای جلب توجه نیست. مسئله مهم‌تر، تعیین حدود صلاحیت است: چه کسی حق دارد درباره چه موضوعی سخن بگوید؟ آیا توان گردهم آوردن مخاطبان به صورت آیینی، حق تفسیر معرفتی ایجاد می‌کند؟ آیا تخصص فقهی برای داوری درباره همه مسائل فرهنگی و اجتماعی کفایت می‌کند؟ آیا محبوبیت رسانه‌ای می‌تواند جایگزین آموزش تخصصی شود؟ چنین پرسش‌هایی نشان می‌دهند تکثر مرجعیت می‌تواند ساخت درونی نهاد دین را نیز تغییر دهد. گروه‌های مختلف ممکن است برای تعیین مرزهای صلاحیت وارد مناقشه شوند؛ نهادهای سنتی زبان و شیوه ارتباط خود را بازسازی کنند؛ یا تقسیم کاری تازه میان بازیگران شکل گیرد. از این جهت، تکثر لزوماً به فروپاشی اقتدار منجر نمی‌شود. حتی ممکن است به تخصصی‌ترشدن آن بینجامد. پژوهش‌های جدید درباره دین دیجیتال نیز بر همین دوگانگی تأکید دارند: فناوری‌های جدید می‌توانند هم‌زمان امکان تضعیف و تقویت اقتدار دینی را فراهم کنند و رابطه میان اقتدارهای قدیم و جدید می‌تواند شامل تعارض، سازگاری و ترکیب باشد (Cheong, 2023). مسئله اصلی ازاین‌رو کمتر «چه کسی دیگری را حذف خواهد کرد؟» و بیشتر «چه ترکیب تازه‌ای از اقتدارها شکل خواهد گرفت؟» است.
بازیابی انحصار و بازسازی اعتبار
اگر مسئله اصلی، بازآرایی ساخت مرجعیت باشد، پاسخ نهادی نیز نمی‌تواند صرفاً بازگرداندن انحصار پیشین باشد. در محیطی که مخاطب امکان مقایسه منابع، دسترسی مستقیم به اطلاعات و انتخاب میان تفسیرهای مختلف دارد، محدودکردن رقبا لزوماً اعتبار مرجع سنتی را بازسازی نمی‌کند. اعتبار، برخلاف انحصار، فقط از حذف بدیل‌ها حاصل نمی‌شود. برای نهاد روحانیت، مسئله در چنین محیطی می‌تواند بازتعریف مزیت اختصاصی باشد. دانش انباشته، سنت آموزشی، امکان داوری تخصصی و پیوند با میراث فقهی و کلامی همچنان منابع مهم اقتدارند؛ اما این منابع هنگامی به مرجعیت بالفعل تبدیل می‌شوند که مخاطب نیز آن‌ها را برای مسئله خود معتبر بداند. اعتماد، استقلال نسبی، توان مواجهه با مسائل واقعی و قابلیت ترجمه دانش تخصصی به زبان عمومی در این فرایند اهمیت پیدا می‌کنند.
از سوی دیگر، پذیرش تکثر مرجعیت به معنای یکسان‌دانستن همه منابع نیست. چندمرجعی‌شدن مخاطب می‌تواند امکان انتخاب و دسترسی را افزایش دهد، اما هم‌زمان مسئله ارزیابی اعتبار را دشوارتر کند. مطالعه مسلمانان در فضای آنلاین، در کنار مزایای دسترسی گسترده به معرفت، نگرانی درباره آشفتگی اطلاعات و دشواری تشخیص صلاحیت صاحبان محتوا را نیز نشان می‌دهد (Whyte, 2022). تکثر، بنابراین، هم فرصت توزیع اقتدار است و هم مسئله‌ای تازه برای تشخیص اعتبار. تحول مرجعیت دینی را از این منظر نمی‌توان در گزاره ساده «افول یک گروه و صعود گروه دیگر» خلاصه کرد. آنچه می‌تواند در حال تغییر باشد، معماری اقتدار است: برخی کارکردها از یکدیگر جدا می‌شوند، بازیگران جدید در بعضی ساحت‌ها مزیت پیدا می‌کنند، مخاطبان منابع متفاوتی را برای نیازهای مختلف برمی‌گزینند و مرز میان صلاحیت معرفتی و نفوذ اجتماعی به موضوع مناقشه تبدیل می‌شود.
در چنین شرایطی، پرسش درباره اینکه «مرجع دینی مردم چه کسی است؟» بیش از اندازه کلی است. پرسش دقیق‌تر چهار جزء دارد: مرجع چه کسی، درباره چه مسئله‌ای، برای کدام مخاطب و بر پایه کدام منبع اعتبار است؟ پاسخ به این پرسش ممکن است نشان دهد آنچه در نگاه نخست زوال مرجعیت به نظر می‌رسد، در مواردی بازتوزیع آن است؛ و آنچه ظهور یک مرجع جدید تصور می‌شود، گاه فقط افزایش یکی از صورت‌های نفوذ است. مرجعیت در محیط متکثر نه با جایگاه رسمی به‌تنهایی حفظ می‌شود و نه با محبوبیت رسانه‌ای به‌تنهایی به دست می‌آید. مسئله اصلی، توان تبدیل دانش، اعتماد، تجربه آیینی و ارتباط به اعتباری است که مخاطب آن را در حوزه‌ای مشخص به رسمیت بشناسد. از این منظر، آینده مرجعیت دینی بیش از آنکه به بازسازی یک مرکز واحد وابسته باشد، به نحوه تنظیم نسبت میان صلاحیت‌های متفاوت در میدانی چندمرکزی بستگی دارد.
پی‌نوشت‌ها و منابع
۱. Campbell, Heidi. (2007). “Who’s Got the Power? Religious Authority and the Internet.” Journal of Computer-Mediated Communication, 12(3), 1043–1062. DOI: 10.1111/j.1083-6101.2007.00362.x.
۲. Campbell, Heidi A. (2023). “Approaching Religious Authority Through the Rise of New Leadership Roles Online.” In Heidi A. Campbell & Pauline Hope Cheong (Eds.), The Oxford Handbook of Digital Religion, pp. 344–360. Oxford University Press. DOI: 10.1093/oxfordhb/9780197549803.013.16.
۳. Whyte, Shaheen Amid. (2022). “Islamic Religious Authority in Cyberspace: A Qualitative Study of Muslim Religious Actors in Australia.” Religions, 13(1), Article 69. DOI: 10.3390/rel13010069.
۴. Andok, Mónika. (2024). “The Impact of Online Media on Religious Authority.” Religions, 15(9), Article 1103. DOI: 10.3390/rel15091103.
۵. Cheong, Pauline Hope. (2023). “Authority and Communication: Dialectical Tensions and Paradoxes in Religious Organizing.” In Heidi A. Campbell & Pauline Hope Cheong (Eds.), The Oxford Handbook of Digital Religion, pp. 325–343. Oxford University Press. DOI: 10.1093/oxfordhb/9780197549803.013.15.
۶. Ghobadzadeh, Naser. (2014). Religious Secularity: A Theological Challenge to the Islamic State. Oxford University Press. ، “Clerical Hegemony: Contradictions and Paradoxes”
افزودن دیدگاه جدید