تفاوت نگرش‌ها و رفتارهای دینی جوانان با گروه‌های مسن‌تر، یکی از مبانی رایج داوری درباره آینده دینداری در ایران است. هنگامی که جوانان در برخی شاخص‌های اعتقادی یا مناسکی نمره پایین‌تری کسب می‌کنند، این تفاوت گاه نشانه فاصله‌گرفتن نسل جدید از دین و مقدمه تحولی گسترده‌تر در جامعه تلقی می‌شود. چنین تفسیری ممکن است درست باشد، اما از مشاهده تفاوت میان دو گروه سنی نمی‌توان مستقیماً به آن رسید. مسئله اساسی این است که آیا تفاوت موجود، ویژگی پایدار یک نسل است یا به مرحله‌ای از زندگی افراد و شرایط تاریخی زمان سنجش مربوط می‌شود.
اهمیت این تمایز از آنجا ناشی می‌شود که هر یک از این احتمالات، تصویری متفاوت از آینده دینداری ارائه می‌کنند. اگر تفاوت عمدتاً حاصل جوانی باشد، ممکن است با تغییر موقعیت افراد در چرخه زندگی کاهش یابد. اگر به تجربه جامعه‌پذیری یک نسل مربوط باشد، احتمال استمرار آن بیشتر است. چنانچه شرایط یک دوره تاریخی عامل اصلی باشد، تغییرات می‌توانند چندین گروه سنی را هم‌زمان دربرگیرند. بنابراین، پیش از سخن‌گفتن از شکاف نسلی، باید منشأ تفاوت‌های مشاهده‌شده را بررسی کرد.
نقش سن، نسل و دوره در تبیین تغییرات
فرض کنیم پیمایشی نشان دهد افراد بیست‌ساله کمتر از افراد پنجاه‌ساله در مناسک مذهبی شرکت می‌کنند. این نتیجه صرفاً بیانگر تفاوت دو گروه در زمان اجرای پیمایش است. از آن نمی‌توان فهمید افراد پنجاه‌ساله هنگامی که بیست‌ساله بودند چه میزان مشارکت داشتند؛ همچنین معلوم نیست جوانان امروز در سی سال آینده چه رفتاری خواهند داشت. این ابهام، تمایز میان «سن» و «نسل» را ضروری می‌کند. سن به موقعیت فرد در چرخه زندگی اشاره دارد؛ اما نسل، در معنای جامعه‌شناختی، به گروه‌هایی مربوط می‌شود که در دوره‌های تاریخی متفاوت رشد کرده‌اند و ممکن است تجربه‌های مشترک آنان به نگرش‌ها و رفتارهایی نسبتاً متمایز انجامیده باشد. بااین‌حال، هم‌زمانی تولد نیز برای اثبات وجود یک نسل اجتماعی کافی نیست. افرادی که در فاصله چند سال متولد شده‌اند، لزوماً تجربه‌های فرهنگی یکسانی ندارند. تفاوت محیط خانوادگی، طبقه اجتماعی، محل سکونت، تحصیلات و دسترسی به رسانه‌ها می‌تواند حتی درون یک گروه تولدی، الگوهای متفاوتی از جامعه‌پذیری دینی ایجاد کند. ازاین‌رو، مفهوم نسل زمانی قدرت توضیحی پیدا می‌کند که بتوان میان تجربه تاریخی مشترک و تفاوتی نسبتاً پایدار در نگرش یا رفتار، رابطه‌ای مستدل برقرار کرد.
در تحلیل تحولات دینی، سه نوع اثر باید از یکدیگر تفکیک شوند: 1ـ اثر سن به تغییراتی مربوط است که افراد در مراحل مختلف زندگی تجربه می‌کنند. ورود به دانشگاه، اشتغال، ازدواج، فرزندآوری، تغییر مسئولیت‌های خانوادگی یا مواجهه با سالمندی ممکن است بر رفتار و نگرش دینی اثر بگذارد. در این حالت، بخشی از تفاوت جوانان و سالمندان می‌تواند حاصل موقعیت متفاوت آنان در زندگی باشد. 2ـ اثر نسل یا گروه تولدی؛ زمانی مطرح می‌شود که افراد متولد دوره‌های مختلف، به دلیل تجربه‌های متفاوت جامعه‌پذیری، الگوهای متمایزی از دینداری پیدا کنند. چنین تفاوتی ممکن است با افزایش سن نیز استمرار یابد. 3ـ اثر دوره به تحولات تاریخی‌ای اشاره دارد که در زمان مشخصی رخ می‌دهند و می‌توانند بر چندین گروه سنی اثر بگذارند. تغییرات سیاسی، تحولات اقتصادی، گسترش فناوری‌های ارتباطی یا دگرگونی فضای فرهنگی از جمله شرایطی‌اند که ممکن است نگرش و رفتار دینی گروه‌های مختلف را هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهند.
پژوهشی درباره تغییرات دینی در آمریکا نشان می‌دهد که سهم این عوامل در شاخص‌های مختلف یکسان نیست. در داده‌های مورد بررسی آن پژوهش، کاهش حضور منظم در مراسم مذهبی عمدتاً با تفاوت گروه‌های تولدی ارتباط داشت، درحالی‌که اعتقاد به زندگی پس از مرگ ثبات نسبی بیشتری نشان می‌داد (شوادل، ۲۰۱۱). اهمیت این یافته برای مطالعه ایران نه تعمیم نتایج آمریکاست و نه اثبات تقدم اثر نسل بر سایر عوامل؛ بلکه نشان می‌دهد منشأ تغییر باید برای هر شاخص جداگانه بررسی شود.
آیا دینداری با افزایش سن بیشتر می‌شود؟
یکی از تبیین‌های رایج درباره تفاوت دینداری جوانان و سالمندان آن است که افراد در جوانی فاصله بیشتری از مناسک و الزامات مذهبی می‌گیرند، اما با افزایش سن دوباره به آنها نزدیک می‌شوند. برای این فرضیه می‌توان سازوکارهای مختلفی در نظر گرفت. تشکیل خانواده ممکن است مسئولیت انتقال ارزش‌های دینی به فرزندان را برجسته کند. تغییر شبکه روابط اجتماعی می‌تواند زمینه مشارکت مذهبی را دگرگون سازد. همچنین مواجهه با بیماری، مرگ و محدودیت‌های زندگی ممکن است اهمیت برخی باورها و اعمال دینی را افزایش دهد. البته وجود چنین سازوکارهایی به معنای تحقق یکسان آنها در همه جوامع نیست. حتی اگر در یک مقطع، سالمندان دین‌دارتر از جوانان باشند، هنوز معلوم نیست این تفاوت حاصل افزایش دینداری همان افراد در طول زندگی است یا به تفاوت تجربه تاریخی دو گروه مربوط می‌شود.
نتایج پژوهشی طولی بر بیش از چهارده هزار نفر در هلند، نشان می‌دهد که پس از لحاظ‌کردن روند عمومی سکولاریزاسیون، دینداری افراد در طول بزرگسالی افزایش می‌یابد؛ افزایشی که در میانسالی و سالمندی برجسته‌تر است. هم‌زمان، کاهش عمومی دینداری در جامعه می‌تواند بخشی از این تغییرات فردی را در داده‌های مقطعی پنهان کند (بلیدورن و همکاران، ۲۰۲۳). بنابراین، ممکن است افراد در طول زندگی خود دین‌دارتر شوند، اما جامعه در مجموع کاهش دینداری را تجربه کند. این وضعیت تناقضی ندارد؛ زیرا مسیر تحول فرد و مسیر تحول جامعه الزاماً یکسان نیستند. در نتیجه، نه می‌توان فرض کرد جوانان با افزایش سن حتماً به الگوی دینی والدین خود نزدیک می‌شوند و نه می‌توان تفاوت کنونی آنان را نشانه قطعی استمرار همان تفاوت در آینده دانست.
فرضیه تحول نسلی بر این مبنا استوار است که شرایط شکل‌گیری نگرش دینی در نسل‌های مختلف یکسان نیست. خانواده، مدرسه، رسانه، محیط اجتماعی و تجربه مواجهه با نهادهای دینی در هر دوره تاریخی، ترکیب متفاوتی پیدا می‌کنند. در این چارچوب، تفاوت نسل‌ها صرفاً به میزان مواجهه آنان با آموزه‌های دینی مربوط نمی‌شود؛ شیوه مواجهه نیز اهمیت دارد. ممکن است یک نسل دین را بیشتر از طریق روابط خانوادگی و اجتماعات محلی تجربه کرده باشد، درحالی‌که نسل دیگر با تنوع بیشتری از تفسیرها، پرسش‌ها و الگوهای زندگی مواجه شده باشد.
بااین‌حال، چنین تفاوت‌هایی تنها زمانی تبیین نسلی محسوب می‌شوند که نشان داده شود تجربه‌های تاریخی متمایز به تفاوت‌هایی نسبتاً پایدار در نگرش و رفتار منجر شده‌اند. پژوهشی، سه گروه تولدی را از نظر ابعاد دینداری مقایسه کرده است. نتایج پژوهش بر نمونه‌ای ۳۸۰نفری نشان می‌دهد که گروه مسن‌تر در برخی ابعاد، از جمله باور و مناسک دینی، نمره بالاتری داشته و گروه جوان‌تر گرایش بیشتری به برخی ارزش‌های عرفی نشان داده است (کلانتری و کلانتری، ۱۳۹۱). این یافته برای طرح فرضیه تفاوت نسلی اهمیت دارد، اما طراحی مقطعی پژوهش اجازه نمی‌دهد سهم سن و تجربه تاریخی نسل‌ها به‌طور قطعی از یکدیگر جدا شود. افراد متعلق به گروه تولدی قدیمی‌تر، هنگام اجرای پیمایش سن بیشتری نیز داشته‌اند. بنابراین، تفاوت مشاهده‌شده می‌تواند حاصل ترکیبی از این دو عامل باشد.
اثر دوره؛ تغییری که فقط به جوانان تعلق ندارد
در کنار سن و نسل، شرایط تاریخی زمان سنجش نیز می‌تواند بر دینداری اثر بگذارد. برای مثال، تحولی در فضای فرهنگی یا سیاسی ممکن است نگرش جوانان را تغییر دهد، اما همان تحول بر گروه‌های میانسال نیز اثر بگذارد. در چنین وضعی، اگر پژوهشگر تنها جوانان را مطالعه کند، ممکن است تغییری عمومی را به ویژگی اختصاصی نسل جدید نسبت دهد. بررسی تطبیقی برخی پژوهشگران با استفاده از داده‌های هشتاد کشور نشان می‌دهد که آثار سن، دوره و گروه تولدی در جوامع مختلف، شدت و جهت یکسانی ندارند. در این پژوهش، افزایش سن در بسیاری از کشورها با مشارکت دینی بیشتر ارتباط داشت، اما تغییرات دوره‌ای از نظر جهت و اندازه، تفاوت‌های قابل‌توجهی میان جوامع نشان می‌داد (هیوارد و کراوس، ۲۰۱۵). این ناهمگونی یادآور می‌شود که رابطه سن و دینداری را نمی‌توان مستقل از زمینه تاریخی و فرهنگی توضیح داد. به‌ویژه در جامعه‌ای که تحولات سیاسی و فرهنگی آن با نهادهای دینی پیوند دارد، بررسی اثر دوره برای فهم تغییرات دینداری ضرورت بیشتری پیدا می‌کند. البته از این ملاحظه نیز نباید نتیجه گرفت که هر تحول سیاسی یا فرهنگی الزاماً موجب کاهش یا افزایش دینداری می‌شود. جهت و شدت اثر، مسئله‌ای تجربی است و به نوع تحول، گروه اجتماعی و شاخص مورد بررسی بستگی دارد.
شواهد ایران چه چیزی را روشن می‌کنند؟
مطالعات مربوط به جوانان ایرانی نشان می‌دهند که دینداری آنان را نمی‌توان در یک شاخص خلاصه کرد. یافته‌های پژوهشی درباره دانش‌آموزان دبیرستانی تهران که بر نمونه‌ای شامل ۳۹۱ نفر استوار است، از برجستگی بیشتر ابعاد اعتقادی و عاطفی در مقایسه با برخی ابعاد عملی و مناسکی حکایت دارد (سراج‌زاده، ۲۰۰۲). این نتیجه نشان می‌دهد که حتی درون یک گروه سنی نیز ابعاد دینداری ممکن است وضعیت متفاوتی داشته باشند. بااین‌حال، مطالعه دانش‌آموزان در یک مقطع، به‌تنهایی اطلاعاتی درباره مسیر تحول آنان در سال‌های بعد ارائه نمی‌کند.
پژوهشی با استفاده از داده‌های پیمایشی دوره‌های مختلف و مقایسه بین‌المللی، بر پیچیدگی رابطه جوانان ایرانی با دین تأکید می‌کند. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهند که نسبت جوانان با مؤلفه‌های مختلف دینداری را نمی‌توان صرفاً از طریق یک مقیاس کلی یا مقایسه ساده با جوانان دیگر کشورها توضیح داد (کاظمی‌پور و گودرزی، ۲۰۰۹). باوجود ارزش این پژوهش‌ها، باید میان دو نوع ادعا تفاوت گذاشت: نخست، اینکه جوانان ایرانی در یک دوره تاریخی، ویژگی‌های دینی مشخصی داشته‌اند؛ دوم، اینکه این ویژگی‌ها نشان‌دهنده تحولی پایدار میان نسل‌های ایرانی است. ادعای دوم به شواهدی نیاز دارد که استمرار تفاوت‌ها را در گذر زمان بررسی کنند. همچنین این مطالعات عمدتاً به دوره‌های گذشته تعلق دارند و نمی‌توان نتایج آنها را بدون داده‌های جدید به وضعیت جوانان امروز تعمیم داد.
تفکیک سن، دوره و گروه تولدی با محدودیتی روش‌شناختی روبه‌روست. این سه متغیر از نظر ریاضی به یکدیگر وابسته‌اند: سال تولد از تفاضل سال مشاهده و سن به دست می‌آید. به همین دلیل، نمی‌توان صرفاً با واردکردن هم‌زمان این سه متغیر در یک مدل آماری، آثار مستقل آنها را بدون مفروضات اضافی شناسایی کرد. مسئله شناسایی در تحلیل سن، دوره و نسل، با انتخاب یک روش آماری خاص به‌طور خودکار حل نمی‌شود؛ محدودیت‌ها و مفروضات مدل باید آشکار و از نظر نظری قابل دفاع باشند (بل و جونز، ۲۰۱۳). پیمایش‌های تکرارشونده و مطالعات طولی می‌توانند امکان آزمون فرضیه‌های رقیب را افزایش دهند. برای مثال، پیگیری افراد مشخص در طول زمان اطلاعاتی درباره تغییرات فردی فراهم می‌کند که از یک پیمایش مقطعی به دست نمی‌آید. بااین‌حال، حتی این داده‌ها نیز به‌تنهایی همه دشواری‌های تفکیک آثار تاریخی و نسلی را برطرف نمی‌کنند. در نتیجه، اثبات شکاف نسلی مستلزم ترکیب طراحی پژوهشی مناسب، داده‌های قابل مقایسه و تبیین نظری روشن درباره سازوکار شکل‌گیری تفاوت‌هاست.
پیامد سیاستی؛ تفاوت جوانان را چگونه باید تفسیر کرد؟
تشخیص منشأ تفاوت‌های دینی جوانان، پیامد مستقیمی برای سیاست‌گذاری فرهنگی دارد. اگر تفاوت مشاهده‌شده عمدتاً به مرحله جوانی مربوط باشد، سیاست‌گذاری باید شرایط و نیازهای این مرحله از زندگی را بشناسد. اگر تفاوت حاصل جامعه‌پذیری نسلی باشد، مسئله به تحول پایدارتر شیوه‌های انتقال و دریافت دین مربوط می‌شود. چنانچه اثر دوره‌ای نقش اصلی داشته باشد، تمرکز انحصاری بر جوانان ممکن است بخش مهمی از جامعه هدف را نادیده بگیرد. بنابراین، تعبیر کلی «کاهش دینداری نسل جدید» نمی‌تواند به‌تنهایی مبنای طراحی مداخله قرار گیرد. ابتدا باید مشخص شود کدام بُعد دینداری تغییر کرده، تفاوت در چه گروه‌هایی مشاهده می‌شود و چه شواهدی درباره منشأ آن وجود دارد.
همچنین نباید جوانان را گروهی یکپارچه فرض کرد. تفاوت‌های اجتماعی و فرهنگی درون این گروه ممکن است به اندازه تفاوت میان جوانان و سالمندان اهمیت داشته باشد. سیاستی که همه جوانان را حامل یک نگرش دینی واحد تلقی کند، احتمالاً از شناخت بخش مهمی از واقعیت بازمی‌ماند. از این منظر، مطالعه دینداری جوانان بیش از آنکه به پیش‌بینی قطعی آینده دینداری منجر شود، باید شرایط اعتبار چنین پیش‌بینی‌ای را روشن کند. پایین‌تر بودن یک شاخص در میان جوانان، شاهدی نیازمند تبیین است؛ نه دلیلی کافی برای اثبات شکاف نسلی. شکاف نسلی زمانی به مفهومی توضیح‌دهنده تبدیل می‌شود که بتوان نشان داد تفاوت‌های دینی گروه‌های تولدی، صرفاً بازتاب مرحله سنی یا شرایط مشترک یک دوره نیستند و با تجربه جامعه‌پذیری متمایز آنان ارتباطی پایدار دارند. تا پیش از احراز این شرایط، تعبیر دقیق‌تر «تفاوت سنی در شاخص‌های دینداری» است. حفظ این تمایز، هم از پیش‌بینی‌های شتاب‌زده درباره آینده دینداری در ایران جلوگیری می‌کند و هم امکان می‌دهد سیاست فرهنگی، به‌جای مواجهه با تصویری کلی از «نسل جدید»، بر سازوکارهای واقعی تغییر متمرکز شود.
پی‌نوشت‌ها و منابع
1. کلانتری، میترا و کلانتری، عبدالحسین. (۱۳۹۱). «دینداری در نسل‌های مختلف (مطالعه موردی شهرستان ساری)». مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، سال اول، شماره ۲، ۱۷۳–۲۰۰.
2. (Serajzadeh, Seyed Hossein). (2002). “Croyants Non Pratiquants: La Religiosité de la Jeunesse Iranienne et Ses Implications Pour la Théorie de la Sécularisation.” Social Compass, 49(1), 111–132.
3. (Kazemipur, Abdolmohammad, & Goodarzi, Mohsen). (2009). “Iranian Youth and Religion: An Empirical Study.” Middle East Critique, 18(2), 161–176.
۴. (Schwadel, Philip). (2011). “Age, Period, and Cohort Effects on Religious Activities and Beliefs.” Social Science Research, 40(1), 181–192.
۵. (Bleidorn, Wiebke; Lenhausen, Madeline R.; Schwaba, Ted; Gebauer, Jochen E.; & Hopwood, Christopher J.). (2023). “Secularization Trends Obscure Developmental Changes in Religiosity.” Social Psychological and Personality Science, 14(2), 249–258.
۶. (Hayward, R. David, & Krause, Neal). (2015). “Aging, Social Developmental, and Cultural Factors in Changing Patterns of Religious Involvement Over a 32-Year Period: An Age–Period–Cohort Analysis of 80 Countries.” Journal of Cross-Cultural Psychology, 46(8), 979–995.
۷. (Bell, Andrew, & Jones, Kelvyn). (2013). “The Impossibility of Separating Age, Period and Cohort Effects.” Social Science & Medicine, 93, 163–165.
افزودن دیدگاه جدید