تحلیل همه جانبه «رجز» سید الشهداء علیه السلام واصحاب در واقعه عاشورا

پایگاه اطلاع رسانی بلاغ| تحلیل همه جانبه «رجز» سید الشهداء علیه السلام واصحاب در واقعه عاشورا

نگارنده: «مبلغ نخبه حجت الاسلام و المسلمین سید محمدتقی قادری»

*******

یکی از مشخصه های مشترک بین امام و اصحاب ((رجز خوانی)) در واقعه عاشوراست که سبب ماندگاری واقعه و آن را فراتر از زمان و مکان قرارداده است. اگر بخواهیم تحلیل جامعی از این مشخصه و میزان تاثیر آن در ماندگاری واقعه و نیز تاثیرگزاری این خصیصه ((رجزخوانی)) در قیام های بعد از واقعه عاشورا به ویژه در تاثیر پذیری امت اسلامی در میدانگاه شهر و روستای کشورمان در این شب ها در جنگ رمضانیه داشته باشیم، درصورتی امکان پذیر است که چند نکته در این راستا به درستی تفسیر و تحلیل شود.

*******

نکته اول ((مفهوم شناسی رجز))

رجز در لغت عرب به يك نوع بيمارى كه به شتر دست مى ‌دهد و سبب لرزش پاى او مى‌ گردد، تا آنجا كه مجبور است گام ها را كوتاه بردارد، گاهى راه برود و گاهى توقف كند، «رجز» مى‌ گويند، و اينكه ملاحظه مى‌ كنيم به اشعار جنگى، «رجز» اطلاق مى‌ شود آن نيز به خاطر آن است كه داراى مقطع‌ هاى كوتاه و نزديك‌ به هم مى‌ باشد به خاطر تزلزل و اضطرابى كه بر پيكر دشمن مى‌ افكند. تفسير نمونه ، ج‌6 ، ص325 ، ج‌21 ، ص2.

همحنین در فرهنگ عربی - فارسی رَجَزَ ( با تشدید ج) امده است یعنی قصیده ی کوتاه که همه مصراع هایش یک قافیه داشته باشند؛ و نام یکی از اوزان شعر که به آن بحر رجز گویند. و جمع آن اراجیز است. نمونه از شاهنامه:

به گیتی چنان دان که رستم منم
فروزنده ی تخم نیرم منم
نگهدار ایران و توران منم
به هر جای، پشت دلیران منم.

*******

نکته دوم ((اهداف در رجزخوانی در واقعه عاشوراء))

سرود و شعر حماسی که در میدان کارزار و در نبرد با دشمن عموما و در واقعه عاشورا خصوصا توسط امام علیه السلام و اصحاب باوفایش باالبداهه سروده و خوانده شده است می توان چهار هدف و پیام را به دست آورد؛

نخستین پیام و هدف از رجز خوانی و شعر حماسی معرفی خود به عنوان ((فردی شجاع، قهرمان و بی باک)) و باتشبیه به ((شیر یا اژدها)) در جهت ترساندن طرف مقابل و سپاه دشمن و امیدوارکردن سپاه خودی بوده است. 

ازهمین روست که امام علی علیه السلام در پاسخ به مرحب رجز زیبا و بلیغی را می خواند:
اَنَا الَّذی سَمَّتْنی اُمّی حَیدَرَة
لَیثٌ لِغاباتٍ شدیدٌ قَسْوَرَة
 عبلُ الذراعینِ شدیدُ القِصره
 کلیثِ غاباتٍ کریه المنظره
أکیلکُم بالسّیفِ کیلَ السندره
اَضرِبکُم ضرباً یُبینُ الفقره
وأترکُ بِقاعٍ جِزره
 أضرِبُ بالسّیفِ رِقاب الکفره
 ضربُ غلامٍ ماجدٍ حِزّور
من یترکُ الحقّ یقومُ صَغره

أقتلُ منهم سبعهً أو عشره
فکلهم اهلُ فُسوقٍ فجره

من کسی هستم که مادرم نام مرا حیدره گذاشته است./ من شیر بیشه شجاعت و شیر نری تیراندازم./ بازوهایم نیرومند و گردنم قوی است، / همانند شیر نیرومندی که با قیافه ای هولناک همه را به وحشت می‌اندازد، هستم./ با شمشیرم شما را به طور وسیع پیمانه می کنم .و کنار میریزم ./ آنچنان به شما ضربه می زنم که مهره کمر شما از هم جدا شود./ همتای خود را در زمین های هموار تکه پاره می کنم،/ با شمشیر گردن های کفار را می‌زنم . / من همانند نوجوانی بزرگوار ونیرومند حمله میکنم./ کسی که حق را رها کند ذلت وی رشد پیدا می‌کند ./ از این مخالفان حق هفت نفر و یا ده نفر به قتل می رسانم ،/ زیرا همه آنان طرف دار انحراف وناپاکی هستند:دیوان امام علی (ع): 216)

((بریر)) در روزعاشورا در مقابل سپاه کوفه این چنین رجز خوانی کرده است:

أنا بریرٌ و أبی خضیرٌ 
لیثٌ یروع الاُسدَ عند الزّیر
یعرف فینا الخیرَ أهل الخیر
أضربُکم و لا أری مِن ضیر
کذاک فعل الخیر من بُرَیر

من بُریرَم فرزند خضیر، شیری که شیران از غرش او می هراسند. نیکوکاران نیکی ما را باور دارند. با شمشیرم شما را می زنم و زیانی در اینکار نمی بینم. چنین است کار نیک بریر

دومین هدف از رجزخوانی در واقعه عاشورا روشنگری و تبیین ((هدف و آرمان)) در قتال و جنگ با سپاه مقابل و پیام به آیندگان بوده است که بدانند چرا امام و اصحاب حاضر به بیعت یزید نشدند و جانشان را هزینه کردند. 
ازهمین رو سردار واقعه عاشورا حضرت ابوالفضل علیه السلام خطاب به سپاه دشمن اینچنین رجز می خواند:
والله إن قَطَعتُمُوا یَمِینی
إنّی اُحامی أبداَ عَن دینی
و عَن امام صادق الیقین 
نجلِ النّبی الطّاهر الأمین

به خدا قسم! گرچه دست راستم را قطع کردید، من همیشه و در هر حال از دینم حمایت می کنم.
و از امام صادق و برحق، و پسر پیامبر طاهر و امین (ص) حمایت می کنم. (مقتل الحسین و مصرع اهل بیته: 337؛ بحارالانوار، ج45: 40)

همین رجزها از امام حسین علیه السلام و اصحابش است که بستر و زمینه شد که بعد از ۱۴۰۰ سال از واقعه عاشورا ملت و امت شهید پرور ایران اسلامی بیش از صد و ده روز بعد از شهادت امام و قائد شهیدشان شب ها به میدانگاه ها آمده و در مقابل دشمن کفار و پلید چون امریکا و صهیو نیست ها، رجزخوانی کنند و اجازه ندهند قدرت به بلعیدن و تجزیه کردن کشور ایران اسلامی را پیدا کنند.

سومین هدف از رجز، روشنگری بر ملاء ساختن ماهیت دشمن است که درپوشش دین علیه دین به پا خاسته بود. 
از همین رو امام حسین علیه السلام در رجزش می فرمایند:

کَفَرَ الْقَوْمُ وَ قِدْماً رَغِبُوا
عَنْ ثَوَابِ اللَّهِ رَبِّ الثَّقَلَیْنِ‌
قَتَلُوا الْقَوْمُ عَلِیّاًوَ بْنَهُ
حَسَنَ الْخَیْرِ کَرِیمَ الْأَبَوَیْنِ‌
حَنَقاً مِنْهُمْ وَ قَالُوا أَجْمِعُوا 
احْشُرُوا النَّاسَ إِلَى حَرْبِ الْحُسَیْن‌
یَا لَقَوْمٍ مِنْ أُنَاسٍ رُذَّلٍ 
جَمَعَ الْجَمْعَ لِأَهْلِ الْحَرَمَیْنِ‌
ثُمَّ سَارُواوَتَوَاصَوْا کُلُّهُمْ 
بِاجْتِیَاحِی لِرِضَاءِ الْمُلْحِدِینَ‌
لَمْ یَخَافُوا اللَّهَ فِی سَفْکِ دَمِی 
لِعُبَیْدِ اللَّهِ نَسْلِ الْکَافِرِینَ‌
وَابْنِ سَعْدٍ قَدْرَمَانِی عَنْوَةً
بِجُنُودٍ کَوُکُوفِ الْهَاطِلِینَ‌
لَا لِشَیْ‌ءٍ کَانَ مِنِّی قَبْلَ ذَا 
غَیْرَ فَخْرِی بِضِیَاءِ النَّیِّرَیْنِ‌
این قوم کافرشدند،واز سابق،از ثواب الهی،پروردگار جن و انس روی گردان شدند.
این قوم علی علیه السلام،وفرزندش حسن علیه السلام راکه پدرو مادرش بخشنده وکریم بودندکشتند.
این قوم ازروی خشم و کینه به یکدیگر گفتند: مردم را برای جنگ با حسین علیه السلام گرد آورید!
فریادازاین قوم پست و رذل که جمعیت خود را علیه اهل حرم خداوندو پیامبرش صلی الله علیه و آله ‌جمع کردند.
سپس راه افتادندو به یکدیگر سفارش می‌کردند تا مرا برای رضایت کسی که پدر و مادرش ملحد بوده‌اند، به دام بیندازند
از خدا نمی ‌ترسندکه می‌خواهند برای خوشنودی عبید اللّهی که از نسل کفّار است خون مرا بریزند.
وبرای خوشنودی «عمر سعد» که با قهر و کینه، با سپاهی سیل آسا به سوی من آ‌مده است[می‌خواهند مرا بکشند]!!

[می‌خواهند مرا بکشند،] نه به دلیل گناهی که مرتکب شده باشم؛بلکه به دلیل نسبت من به افتخارات آن دو ستاره‌ فروزان (پیامبر صلی الله علیه و آله و علی‌ علیه السلام

چهارمین هدف از رجز خوانی معرفی ((حسب و نسب)) صاحب رجز بوده است تا سپاه دشمن بداند با چه انسان شریف و صاحب منزلتی رو به روست و با چه مجاهد فی سبیل اللهی در حال پیکار هستند. 
از همین رو امام حسین علیه السلام در رجز خویش می فرمایند:
بِعَلِیِّ الْخَیْرِ مِنْ بَعْدِ النَّبِیِّ 
وَ النَّبِیِّ الْقُرَشِیِّ الْوَالِدَیْنِ‌:
خِیرَةِ اللَّهِ مِنَ الْخَلْقِ أَبِی 
ثُمَّ أُمِّی فَأَنَا ابْنُ الْخَیِّرَیْنِ‌
فِضَّةٌ: قَدْ خَلَصَتْ مِنْ ذَهَبٍ 
فَأَنَا الْفِضَّةُ وَ ابْنُ الذَّهَبَیْنِ‌:

[انتساب و افتخارم] به علی‌ علیه السلام‌ که بهترین انسانها بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله است،‌ و افتخار به پیامبر صلی الله علیه و آله که پدر و مادرش قریشی هستند.پدرم بهترین مخلوق خداوند است و بعد ازاو مادرم بهترین است،و من فرزند این دو بهترین مخلوق خداوند هستم.نقره از طلا به‌دست می‌آید،‌و من نقره‌ای هستم که فرزند آن دو طلای ناب (امام علی علیه السلام و حضرت فاطمه علیها السلام ) هستم.

*******

نکته سوم ((تعداد رجز خوانان درواقعه عاشورا))

۱- تعداد اصحاب: کسانی که از اصحاب در روز عاشورا رجز خوانده اند عبارتنداز: ابن عمیر کلبی، حرّ بن یزید ریاحی،بریر بن خضیر، نافع بن هلال جملی، حبیب بن مظاهر، زهیر بن قین، عبداللَّه و عبدالرحمن پسران عزره غفاری،یزید بن زیاد بن مهاصر(ابوالشّعثاءکندی)،عمرو ابن خالد صیداوی،گخالد بن عمرو بن خالد صیداوی،جون غلام ابوذر غفاری،بشیر بن عمرو حضرمی،عبدالرحمن بن عبداللَّه بن الکدنیزنی،حجّاج بن مَسروق جُعفی،عُمیر بن عبداللَّه مَذحِجی،سعد بن حَنظله تمیمی،یحیی بن سُلَیم مازنی،قُرّه بن أبی قرّه غِفاری،مالک بن اَنس کاهلی،عمرو (عمر)بن مُطاع جعفی،انیس بن مَعْقِل الاصبحی،عمرو بن جناده،مبارزه و شهادت جوانی سلحشورو رشادت مادرش،غلام ترکی،مالک بن دودان،ابراهیم بن حُصَین اسدی.

۲- تعداد رجز خوان های بنی هاشم: تعداد از بنی هاشم که رجز خواندند عبارتند از: علی بن الحسین (حضرت علی اکبر(ع)، عبداللَّه بن مسلم بن عقیل،عَوْن بن عبداللَّه بن جعفر طیّار،محمّد بن عبداللَّه بن جعفر طیّار،عبد الرحمن بن عقیل بن ابی طالب،جعفر بن عقیل بن ابی طالب، قاسم بن الحسن،ابوبکر بن الحسن، ابوبکر بن علی،عثمان بن علی،جعفر بن علی، عبداللَّه بن علی،عبّاس بن علی بن ابی طالب(ع) و حضرت سیّدالشهداء حسین بن علی(ع).همانطورکه ملاحظه می شود،از 72تن شهدای کربلا،تعداد 41 نفر رجزخوانده و جنگیده اند.این یعنی 9/56% ازهمه سپاه کوچک حضرت اباعبدالله(ع)ازاین تعداد نیز 17 نفر یعنی 4/41% از کسانی که رجزخوانده اند، به بیان حقانیت دین خود که همان دین امام حسین(ع) و پیامبر(ص) است می پردازند.

*******

«نتیجه تحلیل»

از آنجاییکه «رجزشناسنامه» صاحب رجز است، می توان با تامل در قطعه های رجز امام علیه السلام و اصحاب به میزان شجاعت و منزلت حسب و نسب صاحب رجز و همچنین میزان پای بندی وی نسبت به عقیده و آرمان و باورمندیش نسبت به امام حسین علیه السلام شناخت و معرفت پیدا کرد.