مسئله حجاب را نمیتوان صرفاً با مداخله در رفتار افراد حل کرد
به گزارش خبرنگار بلاغ، سومین نشست از سلسله نشستهای تبلیغپژوهی با موضوع «ریشهیابی و گونهشناسی پدیده بیحجابی در مواجهه تبلیغی» به همت اداره کل مطالعات فرهنگی و تبلیغی معاونت فرهنگی و تبلیغی و رسانههای نوین دفتر تبلیغات اسلامی و با حضور دکتر حبیبالله اسداللهی، مدیر مرکز رصد تیام، برگزار شد.
اسداللهی در این نشست، با تشریح نتایج مجموعهای از پژوهشهای انجامشده درباره وضعیت حجاب و نگرشهای اجتماعی زنان در شهر تهران، اظهار کرد: در سالهای اخیر چند پژوهش با موضوع دینداری زنان کمحجاب، انگیزهها و زمینههای بیحجابی زنان بالای ۱۸ سال و همچنین نگرشهای اجتماعی زنان باحجاب انجام شده است که هر یک ابعاد متفاوتی از این پدیده را بررسی کردهاند.
وی با اشاره به ضرورت توجه به تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی مناطق مختلف کشور افزود: یافتههای ارائهشده در این نشست عمدتاً ناظر بر وضعیت شهر تهران است و نمیتوان بدون انجام مطالعات بومی، نتایج آن را به سایر استانها تعمیم داد.
ضرورت عبور از نگاه صرفاً رفتاری به مسئله حجاب
مدیر مرکز رصد تیام با تبیین لایههای شکلگیری رفتار اجتماعی گفت: هر رفتار انسانی از مجموعهای از لایهها شامل ارزشها، باورها و اعتقادات، هنجارها، نگرشها، افکار عمومی و در نهایت رفتار تشکیل میشود. بنابراین، برای شناخت یک رفتار اجتماعی باید همه این لایهها را مورد بررسی قرار داد.
اسداللهی با انتقاد از تمرکز صرف بر رفتار ظاهری افراد در مواجهه با مسئله حجاب تصریح کرد: در بسیاری از موارد، مداخلات ما مستقیماً متوجه رفتار افراد است؛ درحالیکه ممکن است فرد همچنان به ارزشهای دینی و اعتقادات مذهبی پایبند باشد، اما در موضوع پوشش رفتار متفاوتی داشته باشد.
وی ادامه داد: پیش از هرگونه قضاوت یا مواجهه تبلیغی، باید شناخت درستی از باورها، انگیزهها و نگرشهای افراد به دست آوریم. نمیتوان صرفاً بر اساس نداشتن روسری، درباره همه ابعاد اعتقادی و دینی یک فرد قضاوت کرد.
بیحجابی؛ پدیدهای با انگیزههای چندگانه
اسداللهی با اشاره به محورهای پژوهش انجامشده درباره زنان بالای ۱۸ سال شهر تهران بیان کرد: در این مطالعات، انگیزههای سیاسی، نگرشهای فردی، زمینههای خانوادگی، عوامل اجتماعی و فرهنگی و همچنین واکنش زنان به برخوردهای سلبی و قانونی مورد بررسی قرار گرفته است.
وی با تأکید بر اینکه نمیتوان همه زنان دارای پوشش متفاوت را با یک انگیزه واحد تحلیل کرد، گفت: بخشی از افراد با انگیزههای اعتراضی و سیاسی اقدام به برداشتن روسری میکنند، اما در کنار این گروه، افرادی نیز وجود دارند که انگیزههای سیاسی یا اقتصادی ندارند و دلایل فردی، خانوادگی و سبک زندگی در رفتار آنان نقش پررنگتری دارد.
مدیر مرکز رصد تیام افزود: شناخت این گروهها برای فعالان تبلیغی اهمیت زیادی دارد؛ چراکه نمیتوان با همه افراد به یک شیوه برخورد کرد و انتظار نتیجه یکسان داشت.
روش میدانی پژوهش برای افزایش اعتماد پاسخگویان
وی درباره شیوه اجرای پژوهش نیز توضیح داد: این مطالعه در مناطق مختلف و در حدود ۱۰۰ نقطه از شهر تهران انجام شده و پژوهشگران با مراجعه به مناطق پرتردد، با زنان درباره موضوع حجاب گفتوگو کردهاند.
اسداللهی با بیان اینکه پژوهشگران این طرح از میان بانوان و با توجه به ضرورت ایجاد فضای اعتماد انتخاب شده بودند، گفت: در مرحله آزمایشی مشخص شد که نوع پوشش و نحوه مواجهه مصاحبهگر میتواند بر میزان اعتماد پاسخگویان تأثیر بگذارد؛ به همین دلیل، از بانوانی با شرایط ظاهری و اجتماعی نزدیکتر به جامعه هدف برای انجام مصاحبهها استفاده شد.
وی خاطرنشان کرد: گفتوگوها تنها به پرسشهای بسته و پرسشنامه محدود نبود و تلاش شد امکان بیان آزادانه دیدگاهها و تجربههای شخصی نیز برای پاسخگویان فراهم شود. همچنین پایایی و اعتبار پرسشنامهها از جنبههای مختلف مورد بررسی قرار گرفت.
نقش خانواده در شکلگیری نگرش نسبت به پوشش
اسداللهی یکی از محورهای مهم یافتههای پژوهش را نقش خانواده در شکلگیری و تداوم رفتار پوششی دانست و گفت: مسئله حجاب صرفاً یک مسئله فردی نیست و در بسیاری از موارد، نگرش و رفتار فرد تحت تأثیر فضای خانوادگی، سبک زندگی، الگوهای رفتاری والدین و روابط میان اعضای خانواده قرار دارد.
وی افزود: موافقت یا مخالفت همسر و والدین، نوع پوشش سایر اعضای خانواده و فضای فرهنگی حاکم بر محیط زندگی، از جمله عواملی هستند که باید در تحلیل این پدیده مورد توجه قرار گیرند.
مدیر مرکز رصد تیام با اشاره به ضرورت توجه به نقش مردان در این زمینه تصریح کرد: در تحلیل مسئله حجاب نباید تمام مسئولیت را متوجه زنان دانست؛ بلکه نقش همسران و سایر اعضای خانواده نیز باید بررسی شود. به همین دلیل، مواجهه فرهنگی با این موضوع نیازمند توجه جدی به ساختار خانواده است.
ضرورت بازنگری در ادبیات تبلیغی و تولیدات فرهنگی
وی با اشاره به فاصله برخی تولیدات فرهنگی و تبلیغی با نیازهای نسل نوجوان و جوان اظهار کرد: یکی از مسائل مهم، ناتوانی بخشی از تولیدات فرهنگی در برقراری ارتباط با نسل جدید است. برای مثال، در حوزه حجاب به تولید کتابها، رمانها، آثار رسانهای و محتوای جذاب با ادبیات متناسب با نسل امروز نیاز داریم.
اسداللهی ادامه داد: نمیتوان انتظار داشت نوجوان امروز با همان ادبیات و شیوههای ارتباطی چند دهه قبل با موضوع حجاب ارتباط برقرار کند. باید محتوایی تولید شود که ضمن حفظ مبانی دینی، زبان و اقتضائات فکری و فرهنگی مخاطب امروز را بشناسد.
وی همچنین بر ضرورت توجه به ظرفیت رسانهها و هنر در تبیین موضوع حجاب تأکید کرد و گفت: فیلم، داستان، رمان و برنامههای رسانهای میتوانند بدون مواجهه مستقیم و شعاری، مفاهیم مرتبط با خانواده، عفاف و حجاب را برای مخاطب قابل فهم و جذاب کنند.
گفتوگو و اقناع؛ مکمل مواجهه قانونی
مدیر مرکز رصد تیام با اشاره به نقش هنجارهای اجتماعی در تثبیت رفتارها اظهار کرد: زمانی یک رفتار در جامعه به هنجار تبدیل میشود که پذیرش عمومی نسبت به آن شکل بگیرد. بنابراین، برای اصلاح یک رفتار اجتماعی نمیتوان تنها به ابزارهای قانونی و برخوردهای مستقیم تکیه کرد.
وی با تأکید بر اینکه قانون نیز در برخی محیطهای رسمی و آموزشی جایگاه خود را دارد، افزود: نوع مواجهه با مسئله حجاب باید متناسب با شرایط و موقعیت افراد باشد. در کنار اجرای قانون در حوزههای مربوط، لازم است برای محیط عمومی جامعه نیز برنامههای فرهنگی و اقناعی جدی طراحی شود.
اسداللهی گفت: گفتوگوی محترمانه، تذکر مؤدبانه و ایجاد فرصت برای بیان دیدگاههای متفاوت میتواند در کاهش فاصله اجتماعی و افزایش امکان تعامل مؤثر باشد. نباید تصور کنیم که هرگونه تذکر لزوماً به تنش و درگیری منجر میشود.
وی با اشاره به تجربههای میدانی خود در برگزاری نشستهای گفتوگومحور افزود: ایجاد پاتوقهای گفتوگو در محیطهای عمومی و استفاده از ظرفیت افراد با تخصصها و جایگاههای اجتماعی مختلف میتواند به شکلگیری یک گفتمان عمومی درباره حجاب کمک کند.
لزوم روایتگری اجتماعی و بهرهگیری تبلیغی از پژوهشها
اسداللهی در بخش دیگری از سخنان خود، با انتقاد از باقی ماندن برخی پژوهشها در محیطهای دانشگاهی و اداری، بر ضرورت تبدیل یافتههای پژوهشی به برنامههای عملیاتی تأکید کرد.
وی گفت: پژوهش زمانی اثربخش خواهد بود که نتایج آن در اختیار سیاستگذاران، مدیران فرهنگی، مبلغان و فعالان اجتماعی قرار گیرد و برای آن پیوست اجرایی تعریف شود.
مدیر مرکز رصد تیام با اشاره به مسئولیت مبلغان در شناخت و روایت واقعیتهای اجتماعی خاطرنشان کرد: مبلغان باید بتوانند با شناخت دقیق جامعه، زمینههای گفتوگو را فراهم کنند و از ظرفیتهای تبلیغی متنوع، متناسب با گروههای مختلف مخاطب بهره ببرند.
وی در پایان تأکید کرد: مواجهه مؤثر با مسئله حجاب نیازمند شناخت دقیق مخاطب، توجه به انگیزههای فردی و خانوادگی، بازنگری در شیوههای تبلیغی، تولید محتوای متناسب با نسل جدید و گسترش گفتوگوهای اجتماعی است. نمیتوان انتظار داشت با تمرکز صرف بر رفتار ظاهری افراد، مسئلهای با این ابعاد فرهنگی و اجتماعی بهطور ریشهای حل شود.


افزودن دیدگاه جدید