اجتماعی شدن تبلیغ؛ الگوی مواجهه با بحران‌های اجتماعی در قرن اخیر
به گزارش خبرنگار بلاغ، دومین نشست از سلسله نشست‌های تبلیغ‌پژوهی با موضوع «اجتماعی شدن تبلیغ؛ الگوی مواجهه با بحران‌های اجتماعی در قرن اخیر» به همت اداره کل مطالعات فرهنگی و تبلیغی معاونت فرهنگی و تبلیغی و رسانه‌های نوین دفتر تبلیغات اسلامی و با حضور حجت‌الاسلام مجتبی نامخواه، رئیس کارگروه مطالعات اجتماعی پژوهشکده باقرالعلوم(علیه السلام) ، برگزار شد.
حجت‌الاسلام نامخواه در این نشست با تبیین تحولات الگوی تبلیغ دین در سده اخیر، اظهار داشت: الگوی تبلیغ در یکصد سال گذشته دستخوش تحول و دگرگونی اساسی شده است که می‌توان چارچوب کلی آن را با عنوان «اجتماعی شدن تبلیغ» صورت‌بندی کرد.
وی با اشاره به زمینه‌های تاریخی این تحول بیان کرد: یکی از مهم‌ترین زمینه‌های تغییر الگوی تبلیغ، دگرگونی ساختار زندگی اجتماعی ایرانیان و شکل‌گیری نهادهای جدید در فرایند مدرنیزاسیون است. در گذشته، نهادهایی مانند خانواده، آموزش، مالکیت و ازدواج ارتباط عمیقی با روحانیت داشتند و حضور روحانیت در زندگی مردم، حضوری عینی و نهادی بود؛ اما با شکل‌گیری دولت مدرن و نهادهای رسمی و متمرکز، روحانیت به‌تدریج از بخش‌هایی از این عرصه‌ها کنار رفت.
رئیس کارگروه مطالعات اجتماعی پژوهشکده باقرالعلوم(علیه السلام) افزود: در پی این تحولات، ارتباط روحانیت با جامعه بیش از گذشته به سمت گفتار، خطابه و منبر سوق پیدا کرد؛ به‌گونه‌ای که تبلیغ دین عمدتاً در قالب سخنرانی و بیان آموزه‌های دینی تعریف شد. این روند در طول چند دهه ادامه یافت و در نتیجه، ضرورت بازاندیشی در مفاهیم و مبانی دینی بیش از پیش احساس شد.
وی با اشاره به بازخوانی مفاهیم دینی از سوی متفکران معاصر تصریح کرد: متفکرانی همچون شهید مطهری، شهید بهشتی و رهبر معظم انقلاب در آثار خود به بازخوانی مفاهیمی مانند توحید، توکل، زهد و انفاق پرداختند. در این بازخوانی، دین صرفاً مجموعه‌ای از توصیه‌های فردی و اخلاقی نبود، بلکه ظرفیت آن برای ایجاد تغییر در وضعیت اجتماعی و مقابله با سازوکارهای نابرابری و محدودکننده آزادی مورد توجه قرار گرفت.
نامخواه با اشاره به تفسیر اجتماعی آیات قرآن کریم اظهار داشت: برای نمونه، در تفسیر سوره ماعون، مسئله صرفاً کمک فردی به نیازمند نیست، بلکه توجه به طعام مسکین و تشویق جامعه به تأمین نیازهای محرومان مطرح است. در این نگاه، مؤمن تنها به کمک موردی به فقیر اکتفا نمی‌کند، بلکه باید در شکل‌گیری حرکت و جنبشی اجتماعی برای توجه به حداقل نیازهای محرومان نقش‌آفرینی کند.
وی ادامه داد: بر اساس این نگرش، تبلیغ دین از مسیر بهبود وضعیت اجتماعی نیز تحقق پیدا می‌کند. برای مواجهه با مسائل اجتماعی، باید نیروی اجتماعی را بسیج کرد، راه‌حل ارائه داد و نهادهایی به وجود آورد که بتوانند این حرکت را استمرار ببخشند. بنابراین، تبلیغ لزوماً به معنای ارائه گفتار مذهبی نیست؛ بلکه حتی یک اقدام اجتماعی برای جلب توجه جامعه به محرومان و رفع نیازهای آنان نیز می‌تواند کنشی تبلیغی باشد.
این پژوهشگر اجتماعی با اشاره به تجربه امام موسی صدر در لبنان، آن را نمونه‌ای از اجتماعی شدن تبلیغ دانست و گفت: امام موسی صدر در آغاز حضور خود در لبنان، بخش قابل توجهی از زمانش را به شناخت جامعه و برقراری ارتباط با گروه‌های مختلف اجتماعی اختصاص داد. این رویکرد با الگوی سنتی تبلیغ که عمدتاً بر حضور مبلغ در یک مکان و ارائه خطابه استوار بود، تفاوت داشت.
وی افزود: امام موسی صدر با طرح ایده ایجاد جنبش عدالت‌خواهانه، بر ضرورت شکل‌گیری نهادهایی برای استمرار تغییر اجتماعی تأکید کرد. توجه به آموزش، سلامت، اشتغال و توانمندسازی اجتماعی از محورهای اصلی فعالیت‌های او بود؛ از جمله ایجاد مدارس صنعتی، آموزش پرستاری برای دختران، مراکز بهداشتی و درمانی، مهدکودک‌ها و مراکز اشتغال‌زایی.
نامخواه با اشاره به تجربه سال‌های نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز اظهار داشت: در ایران هم نمونه‌هایی از این الگوی تبلیغی و اجتماعی را می‌توان مشاهده کرد. جهاد سازندگی، نهضت سوادآموزی، هیئت‌های هفت‌نفره واگذاری زمین و بنیاد مستضعفان از جمله تجربه‌هایی بودند که با هدف مواجهه با نابرابری‌های اجتماعی، توزیع عادلانه امکانات و بهبود وضعیت اقشار محروم شکل گرفتند.
وی خاطرنشان کرد: این نهادها در سال‌های نخست فعالیت خود، با انگیزه‌های دینی و با نقش‌آفرینی روحانیت و نیروهای اجتماعی شکل گرفتند؛ هرچند سرنوشت بعدی این نهادها متفاوت بود و برخی از آنها به‌تدریج دچار فرسایش نهادی شدند یا در ساختارهای رسمی ادغام شدند.
رئیس کارگروه مطالعات اجتماعی پژوهشکده باقرالعلوم(علیه السلام) در ادامه، شکست برخی حرکت‌های اجتماعی و سیاسی پیش از انقلاب اسلامی را از دیگر زمینه‌های تحول در رویکرد روحانیت به تبلیغ دانست و گفت: تجربه‌هایی مانند نهضت مشروطه، نهضت جنگل و نهضت ملی شدن صنعت نفت، در کنار دیگر حرکت‌های اجتماعی و سیاسی، با ناکامی‌هایی همراه بودند که بخشی از نیروهای مذهبی را نسبت به امکان ایجاد تغییرات کلان اجتماعی از مسیر کنش سیاسی دچار تردید کرد. در نتیجه، برخی از این نیروها به سمت فعالیت‌های خیریه و ایجاد نهادهای اجتماعی روی آوردند.
وی با تأکید بر اینکه اجتماعی شدن تبلیغ را نباید صرفاً با انقلاب اسلامی و تشکیل حکومت دینی یکسان دانست، بیان کرد: این تحول، پیش از هر چیز، یک تغییر تاریخی و معرفتی در فهم نسبت دین و جامعه است. در این الگو، روحانیت پس از چند دهه دوری از برخی نهادهای اجتماعی، بار دیگر به سمت تأسیس نهادهایی حرکت کرد که بتوانند نیروی اجتماعی را برای تغییر و بهبود وضعیت جامعه بسیج کنند.
نامخواه در بخش دیگری از سخنان خود، یکی از مسائل مهم پس از انقلاب اسلامی را فرسایش این دستاورد نهادی عنوان کرد و گفت: پس از انقلاب، بخشی از نهادهای اجتماعی در ساختارهای رسمی و قدرت ادغام شدند و این مسئله به واگذاری بخشی از مسئولیت‌های اجتماعی به نهادهای رسمی انجامید. در نتیجه، آن الگوی تبلیغی که بر مواجهه مستقیم با نابرابری، فقر و محرومیت و توانمندسازی نیروهای اجتماعی استوار بود، به‌تدریج کمرنگ شد.
وی افزود: در چنین شرایطی، بار دیگر تبلیغ دین به سمت کنش گفتاری و خطابی حرکت کرد؛ به این معنا که به‌جای حضور فعال در میدان مسائل اجتماعی و تلاش برای تغییر وضعیت، ارائه گفتار دینی در قالب‌های مختلف رسانه‌ای به محور فعالیت‌های تبلیغی تبدیل شد.
این پژوهشگر اجتماعی با اشاره به گسترش رسانه‌های جدید و فضای مجازی تصریح کرد: حضور در تلویزیون، شبکه‌های اجتماعی، تولید فیلم و استفاده از قالب‌های جدید رسانه‌ای، به‌خودی‌خود به معنای تحول در الگوی تبلیغ نیست. اگر همان محتوای خطابی و گفتاری گذشته صرفاً در قالب‌های رسانه‌ای جدید ارائه شود، صورت اجتماعی تبلیغ همچنان مغفول مانده است.
وی در پایان تأکید کرد: مسئله اصلی امروز این است که تبلیغ دین بار دیگر از امر اجتماعی تهی نشود و دستاورد مهم اندیشه دینی معاصر، یعنی اجتماعی شدن تبلیغ، به حاشیه نرود. نوآوری در تبلیغ نباید صرفاً به گسترش قالب‌های گفتاری و رسانه‌ای محدود شود، بلکه باید در مسیر مواجهه با مسائل اجتماعی، ایجاد تغییر در وضعیت عمومی جامعه و شکل‌دهی به نهادهای اجتماعی دنبال شود.
افزودن دیدگاه جدید