تقویت پشتوانه اجتهادی و عقلانی در تبلیغ دین
به گزارش خبرنگار بلاغ، چهارمین نشست از سلسلهنشستهای «تبلیغپژوهی بصائر» با موضوع «آسیبشناسی نقش تبلیغی روحانیت در ایران معاصر»، با همکاری و به میزبانی مرکز مطالعات راهبردی تسنیم و با ارائه حجتالاسلام حسین بستان برگزار شد.
وی در این نشست، با ارائه چارچوبی برای دستهبندی آسیبهای تبلیغ دینی، بر ضرورت نگاه فرایندی به آسیبشناسی، تقویت پشتوانه اجتهادی محتوای تبلیغ، توجه به عقلانیت و شواهد تجربی و تناسب شیوه ارائه معارف با شرایط مخاطب معاصر تأکید کرد.
آسیبشناسی تبلیغ باید فراتر از فهرستکردن مشکلات باشد
بستان در آغاز سخنان خود با اشاره به ماهیت متغیر مسائل اجتماعی و فرهنگی اظهار کرد: آسیبشناسی تبلیغ دینی را نباید به شناسایی مجموعهای از مصادیق ثابت و پراکنده محدود کرد؛ زیرا آسیبها در طول زمان استمرار مییابند، اما شکل و نمود آنها متناسب با تحولات اجتماعی و فناورانه تغییر میکند.
وی هوش مصنوعی را نمونهای از این تحولات دانست و توضیح داد که این فناوری تا چند سال پیش جایگاه کنونی خود را در مباحث تبلیغی نداشت، اما امروز به یکی از عوامل اثرگذار بر محیط تبلیغ تبدیل شده است. ازاینرو، آسیبشناسی نیازمند چارچوبی است که ضمن شناسایی مسائل پایدار، امکان بررسی مصادیق جدید و تحولات آینده را نیز فراهم کند.
این پژوهشگر حوزه دین و جامعه، با اشاره به دستهبندی ارائهشده در یکی از آثار خود درباره روحانیت، چهار محور کلی را برای مطالعه آسیبهای تبلیغ برشمرد: آسیبهای مربوط به اصل تبلیغ و نظام تبلیغ، آسیبهای محتوای تبلیغ، آسیبهای ابزار تبلیغ و آسیبهای مرتبط با ویژگیهای مبلغ.
وی با تفکیک دو وضعیت «فقدان تبلیغ» و «آسیب در تبلیغ موجود» توضیح داد که در برخی عرصهها، ظرفیت تبلیغ اساساً به فعلیت نرسیده و فعالیت تبلیغی متناسب با نیاز جامعه شکل نگرفته است. این وضعیت با مواردی که تبلیغ انجام میشود، اما محتوا، ابزار یا عملکرد مبلغ با کاستیهایی همراه است، تفاوت دارد و باید بهصورت مستقل بررسی شود.
تبلیغ دینی نباید از اجتهاد و پژوهش عمیق جدا شود
بستان در ادامه، با تمرکز بر آسیبهای محتوایی تبلیغ، تأکید کرد که تولید محتوای تبلیغی فرایندی فراتر از انتخاب مطالب برای منبر یا سخنرانی است. به گفته وی، محتوای مناسب باید پیش از ارائه، از مسیر مطالعه، بررسی علمی و آمادهسازی متناسب با موضوع و مخاطب عبور کند.
وی با تأکید بر پیوند میان تبلیغ و اجتهاد اظهار کرد: مطلوب آن است که محتوای تبلیغ از پشتوانه علمی و اجتهادی برخوردار باشد. هرچند نمیتوان انتظار داشت همه طلاب و مبلغان به مرتبه اجتهاد رسیده باشند، اما جهتگیری فعالیت تبلیغی باید بهسوی بهرهگیری از منابع اصلی و دستاوردهای معتبر پژوهشی باشد.
این استاد حوزه با انتقاد از اتکای برخی مبلغان به منابع دستدوم و دستسوم افزود: مبلغی که فرصت بررسی اجتهادی همه موضوعات را ندارد، دستکم باید با مراجعه به آثار معتبر عالمان و محققان، از استحکام علمی مطالب خود اطمینان پیدا کند. استفاده از خلاصههای کماعتبار یا نقل مطالب بدون بررسی کافی، میتواند زمینه ورود محتوای نادرست به عرصه تبلیغ را فراهم سازد.
وی همچنین هشدار داد که در شرایط کنونی، با گسترش رسانهها، منابع اطلاعاتی و هوش مصنوعی، امکان آشکارشدن خطاها و تعارضهای موجود در سخنان مبلغان افزایش یافته است. به اعتقاد وی، پیامد چنین خطاهایی به اعتبار فردی مبلغ محدود نمیشود و ممکن است اعتماد مخاطبان به روحانیت و مجموعه فعالیتهای تبلیغی را نیز تضعیف کند.
هر محتوای درستی الزاماً برای هر مخاطب و موقعیتی مناسب نیست
یکی دیگر از محورهای سخنان بستان، ضرورت تفکیک میان «درستی محتوا» و «تناسب ارائه آن» بود. وی توضیح داد که گاهی یک مطلب از نظر علمی یا دینی صحیح است، اما طرح آن در زمان نامناسب، با ادبیاتی نامتناسب یا برای مخاطبی که آمادگی دریافت آن را ندارد، میتواند نتایجی برخلاف هدف تبلیغ به همراه داشته باشد.
وی با اشاره به تحول شرایط فرهنگی و گفتمانی جامعه اظهار کرد: برخی آثار علمی و دینی که در دورههای گذشته کارکرد تربیتی و هدایتی داشتهاند، ممکن است با همان زبان و صورتبندی برای مخاطب امروز قابل استفاده نباشند. بنابراین، ارزش علمی یک اثر لزوماً به معنای مناسببودن عرضه مستقیم آن در هر زمان و موقعیتی نیست.
بستان در این زمینه به مباحث عرفانی و سلوکی اشاره کرد و گفت: جامعه امروز با نیازها و پرسشهایی در زمینه معنویت روبهروست و منابع دینی، از جمله صحیفه سجادیه و میراث اخلاقی و عرفانی عالمان، ظرفیت گستردهای برای پاسخگویی به این نیازها دارند؛ اما بهرهگیری تبلیغی از این منابع مستلزم شناخت مخاطب و انتخاب زبان مناسب است.
وی گسترش جریانهای معنویت بدیل و عرفانهای کاذب را نشانهای از وجود نیازهای پاسخدادهنشده در این عرصه دانست و افزود که استفاده از اصطلاحات پیچیده و مطالب دشوار، بدون فراهمکردن مقدمات لازم برای مخاطب، میتواند مانع ارتباط مؤثر او با معارف دینی شود.
عقلانیت مخاطب معاصر، مسئلهای مهم در بازنگری محتوای تبلیغ است
این استاد حوزه در بخش دیگری از سخنان خود، توجه به عقلانیت را از الزامات مهم تبلیغ در شرایط کنونی دانست و اظهار کرد: مخاطب امروز بیش از گذشته در پی فهم دلایل و حکمتهای آموزههای دینی است و صرف استناد به یک نقل، همیشه برای اقناع او کفایت نمیکند.
وی توضیح داد که این تحول، ضرورت بررسی نسبت عقل و استنباط دینی را برجسته میسازد؛ زیرا نحوه مواجهه علمی با عقلانیت در مباحث فقهی و اعتقادی، در نهایت بر محتوایی که به مخاطب عرضه میشود نیز تأثیر میگذارد.
بستان با اشاره به برخی مباحث فقهی و کلامی افزود: ممکن است درباره یک مسئله، میان عالمان اختلافنظر وجود داشته باشد یا ظاهر برخی گزارهها برای مخاطب امروزی پرسشبرانگیز باشد. در چنین مواردی، مبلغ نمیتواند بدون توجه به زمینه علمی بحث، مطلبی را نقل کند و از کنار پرسشهای احتمالی مخاطب بگذرد.
وی تأکید کرد که شناخت جایگاه علتها و حکمتها در استنباط نیز اهمیت دارد؛ زیرا بیتوجهی به این تمایزها ممکن است موجب تعمیم یا محدودسازی نادرست احکام و آموزهها در مقام تبلیغ شود.
نقد نگاه گزینشی و ضرورت فهم شبکهای روایات
بستان یکی از آسیبهای مهم تبلیغ دینی را برخورد تجزیهای و گزینشی با روایات عنوان کرد و گفت: نمیتوان صرفاً با مشاهده یک حدیث در کتابی معتبر، بدون بررسی دیگر روایات مرتبط و شرایط صدور و دلالت آن، محتوایی را برای مخاطب آماده کرد.
وی با تشریح روش اجتهادی توضیح داد که فهم دقیق یک روایت مستلزم بررسی مجموعه روایات باب، شناسایی تعارضهای احتمالی و توجه به قواعدی مانند عام و خاص، مطلق و مقید و علت و حکمت است.
به گفته وی، همانگونه که فقیه برای استنباط حکم به یک روایت منفرد بسنده نمیکند، مبلغ نیز در انتقال آموزههای دینی باید از نقلهای جداشده از زمینه و مجموعه منابع پرهیز کند.
این پژوهشگر با اشاره به برخی روایات مربوط به مناسبات زنان و مردان و موضوع مشورت، هشدار داد که نقل ظاهری و بدون بررسی اینگونه روایات ممکن است به برداشتهایی منجر شود که با مجموعه آموزههای دینی سازگار نباشد و حتی کارکردی ضدتبلیغی پیدا کند.
وی افزود: وجود یک روایت در منبع معتبر، بهتنهایی برای نتیجهگیری تبلیغی کفایت نمیکند؛ بلکه بررسی اعتبار، دلالت و نسبت آن با سایر ادله ضروری است.
جایگاه شواهد تجربی در فهم و انتقال معارف دینی
بستان در ادامه به مسئله نسبت تجربه و استنباط پرداخت و اظهار کرد: یکی از مباحثی که نیازمند بررسی علمی بیشتر است، جایگاه دانش و شواهد تجربی در فهم روایات و استنباط آموزههای دینی است.
وی با اشاره به نمونههایی از روایات مرتبط با موضوعات پزشکی و طبیعی توضیح داد که اگر مبلغ بدون بررسی علمی، برداشتی از یک روایت ارائه کند که با واقعیتهای تجربی روشن ناسازگار باشد، ممکن است اعتبار سخن او نزد مخاطب آسیب ببیند.
وی در این زمینه به نمونههایی درباره ویژگیهای جسمانی انسان و مسئله سرایت بیماریها اشاره کرد و گفت: بیان ظاهری اینگونه مطالب، بدون توجه به دستاوردهای علمی و بررسی دقیق دلالت روایات، میتواند پرسشها و تعارضهای جدی در ذهن مخاطب ایجاد کند.
بستان تأکید کرد که توجه به عقلانیت و تجربه، در کنار بررسی اجتهادی و بهرهگیری از منابع معتبر، از مؤلفههای مهم ارتقای کیفیت محتوای تبلیغی است.
وی همچنین بر ضرورت روزآمدسازی محتوا تأکید کرد و گفت: حتی محتوایی که از پشتوانه علمی برخوردار است، برای انتقال مؤثر به جامعه امروز باید با زبان، ادبیات و شیوههای ارتباطی متناسب با شرایط مخاطب بازآفرینی شود.
مهارت ارتباطی، انگیزه و سبک زندگی مبلغ نیز در اثربخشی تبلیغ مؤثر است
بستان در بخش پایانی سخنان خود، با اشاره به آسیبهای مرتبط با شخصیت و عملکرد مبلغ، اظهار کرد: کیفیت تبلیغ تنها به محتوای علمی وابسته نیست؛ بلکه ویژگیهای اخلاقی، سطح آگاهی، مهارتهای ارتباطی، انگیزهها و رفتارهای مبلغ نیز در میزان پذیرش پیام نقش دارند.
وی با اشاره به تفاوت محیطهای ارتباطی گفت: برخی مبلغان ممکن است در فضای مسجد و میان مخاطبان آشنا توانایی مناسبی در برقراری ارتباط داشته باشند، اما هنگام حضور در دانشگاه یا مواجهه با گروههایی دارای نگرش و تجربه متفاوت، نتوانند همان میزان اثربخشی را حفظ کنند.
به گفته وی، چنین وضعیتی نشاندهنده ضرورت ارتقای مهارتهای ارتباطی و توانایی گفتوگو با گروههای متنوع مخاطبان است.
این استاد حوزه همچنین بر اهمیت انگیزههای خالص و اخلاق حرفهای در تبلیغ تأکید کرد و افزود: رفتارهایی که شائبه منفعتطلبی یا تقدم ملاحظات مالی بر مسئولیت دینی ایجاد کنند، میتوانند به اعتماد عمومی آسیب برسانند.
وی سبک زندگی مبلغ را نیز از عوامل اثرگذار بر باورپذیری پیام دانست و تصریح کرد که سادهزیستی، پرهیز از تجملگرایی و تناسب رفتار فردی مبلغ با آموزههایی که بیان میکند، در ارزیابی مخاطبان از اعتبار او اهمیت دارد.
ضرورت گسترش آسیبشناسی به ابزارها و ساختارهای تبلیغ
بستان در جمعبندی مباحث خود یادآور شد که تمرکز اصلی این نشست بر آسیبهای محتوایی، اجتهادی و عقلانی تبلیغ بوده است و سایر ابعاد آسیبشناسی، از جمله ابزارهای تبلیغ و ویژگیهای مبلغ، نیازمند بررسی مستقل و تفصیلی هستند.
وی با اشاره به تحولات رسانهای و گسترش ابزارهای نوین ارتباطی، تأکید کرد که این تحولات شرایط و امکانات تازهای برای تبلیغ دین ایجاد کردهاند و بیتوجهی به آنها نیز میتواند منشأ آسیب باشد.
بر اساس مباحث مطرحشده در این نشست، آسیبشناسی نقش تبلیغی روحانیت نیازمند نگاهی چندبعدی است که در آن، علاوه بر بررسی ضعفها و خلأهای نظام تبلیغ، کیفیت محتوای علمی، شیوه بهرهگیری از منابع دینی، نسبت محتوا با عقلانیت و تجربه، تناسب پیام با مخاطب و ویژگیهای فردی و ارتباطی مبلغ بهصورت متمایز و در ارتباط با یکدیگر بررسی شوند.

افزودن دیدگاه جدید