بخش قابل توجهی از ارزیابی تبلیغ دینی معطوف به کیفیت پاسخ‌هاست: آیا پاسخ از پشتوانه دینی کافی برخوردار است، استدلال آن استوار است و با زبان مناسب عرضه می‌شود؟ پیش از این مرحله، مسئله دیگری وجود دارد که کمتر آشکار است: چه چیزی اساساً باید موضوع پاسخ قرار گیرد؟ ممکن است یک دستگاه تبلیغی توان بالایی در تولید پاسخ داشته باشد، اما بخش مهمی از این توان صرف پرسش‌هایی شود که دیگر در کانون تجربه دینی جامعه قرار ندارند؛ در مقابل، تحولاتی که هنوز به «پرسش دینی» صریح تبدیل نشده‌اند، دیر تشخیص داده شوند. از این منظر، مسئله‌شناسی مرحله‌ای مقدم بر پاسخ‌گویی است و کیفیت آن بر جهت‌گیری کل فرایند تبلیغ اثر می‌گذارد.
در ادبیات حل مسئله، میان وجود یک وضعیت و نحوه تعریف آن به‌عنوان مسئله تمایز گذاشته می‌شود. صورت‌بندی مسئله صرفاً نام‌گذاری واقعیتی ازپیش‌آماده نیست؛ چگونگی تعریف مسئله بر فهم آن و دامنه راه‌حل‌هایی که بعداً بررسی می‌شوند اثر می‌گذارد (Bardwell, 1991). این تمایز برای تبلیغ دین نیز اهمیت دارد. وقوع یک تحول اجتماعی، فرهنگی یا فناورانه به‌خودی‌خود آن را به «مسئله تبلیغی» تبدیل نمی‌کند. ابتدا باید روشن شود آن تحول چه تغییری در تجربه، فهم یا رفتار دینی ایجاد کرده و اساساً آیا مواجهه تبلیغی، شیوه مناسبی برای پاسخ به آن هست یا نه.
از اینجا می‌توان سه سطح را از یکدیگر تفکیک کرد: پرسش اظهارشده، نیاز نوپدید و مسئله تبلیغی. پرسش اظهارشده چیزی است که مخاطب مستقیماً درباره آن سؤال می‌کند. نیاز نوپدید می‌تواند حاصل تغییری در شرایط فکری، فرهنگی، اجتماعی یا فناورانه باشد، بی‌آنکه هنوز در قالب پرسشی روشن بیان شده باشد. مسئله تبلیغی زمانی پدید می‌آید که بتوان میان چنین تغییری و تجربه یا فهم دینی نسبتی مشخص و قابل دفاع برقرار کرد. بنابراین، فهرست پرسش‌هایی که مخاطبان مطرح می‌کنند برای شناخت دستور کار تبلیغی ضروری است، اما کفایت نمی‌کند.
تحلیل مخاطب تبلیغ دینی، به سن، جنسیت یا تحصیلات محدود نمی‌شود بلکه ارزش‌ها، باورها، نگرش به منبع و پیام و زمینه فرهنگی نیز در کیفیت ارتباط دخیل هستند (Köylü, 2003). دلالت این یافته برای بحث حاضر آن است که نیاز تبلیغی همیشه به‌صورت درخواستی آشکار در برابر مبلغ قرار نمی‌گیرد. گاهی باید تحولی را که در زمینه فرهنگی و نظام معنایی مخاطب رخ داده است شناخت تا بتوان پرسش دینی برآمده از آن را صورت‌بندی کرد.
مسئله‌شناسی در تقاطع شناخت دین و شناخت جامعه
تشخیص مسئله تبلیغی به دو قلمرو معرفتی متفاوت نیاز دارد. از یک سو، بدون شناخت جامعه نمی‌توان دریافت چه تحولاتی در تجربه مردم رخ داده، کدام پرسش‌ها در حال شکل‌گیری‌اند و چه موضوعاتی اهمیت پیشین خود را از دست داده‌اند. از سوی دیگر، صرف شناخت تحولات اجتماعی نیز تعیین نمی‌کند کدام‌یک از آن‌ها از حیث دینی معنادارند. برای این تشخیص، معرفت دینی لازم است.
بر همین اساس، تأکید بر شناخت صحیح اسلام در کنار شناخت زمانه، مسائل اجتماعی و نیازهای آینده را می‌توان فراتر از توصیه‌ای عمومی به «روزآمد بودن» فهم کرد. نسبت این دو شناخت، سازوکار مسئله‌شناسی را می‌سازد: شناخت جامعه، مواد مسئله را آشکار می‌کند و شناخت دین امکان بررسی دلالت دینی آن را فراهم می‌آورد. فقدان هر یک، خطایی متفاوت ایجاد می‌کند. اگر شناخت اجتماعی ضعیف باشد، دستگاه تبلیغ ممکن است همچنان پاسخ‌های دقیقی برای مسائل کم‌اهمیت تولید کند؛ اگر شناخت دینی ضعیف باشد، این خطر وجود دارد که هر تغییر اجتماعی به‌سرعت «مسئله دینی» تلقی شود.
ازاین‌رو، «مسائل روز» تعبیر دقیقی برای تعیین دستور کار تبلیغی نیست. روزآمدبودن یک موضوع، دلیل کافی برای اهمیت تبلیغی آن محسوب نمی‌شود. ممکن است موضوعی در فضای رسانه‌ای بسیار برجسته باشد، اما ارتباط محدودی با تجربه دینی مخاطب داشته باشد؛ در مقابل، تحولی کم‌صداتر بتواند به‌تدریج الگوی اعتماد، مرجعیت، خانواده یا رفتار دینی را تغییر دهد. مسئله‌شناسی زمانی آغاز می‌شود که تبلیغ بتواند از سطح رصد موضوعات روز به تحلیل دلالت‌های آن‌ها عبور کند.
چگونه یک تحول به مسئله تبلیغی تبدیل می‌شود؟
ادبیات «صورت‌بندی مسئله» در حوزه سیاست‌گذاری، با وجود تفاوت موضوعی با تبلیغ دین، برای توضیح بخشی از این سازوکار مفید است. شرایط اجتماعی به‌طور خودکار در دستور کار قرار نمی‌گیرند؛ کنشگرانی وجود دارند که وضعیت‌ها را به‌عنوان مسئله صورت‌بندی می‌کنند و می‌کوشند اهمیت آن صورت‌بندی را برای دیگران آشکار سازند. دانش، ارزش‌ها، زمینه، مخاطب و اعتبار کنشگر در این فرایند مؤثرند (Knaggård, 2015). مقصود از استفاده این چارچوب، یکسان‌گرفتن مبلغ با کنشگر سیاستی نیست؛ نکته قابل انتقال این است که میان «وقوع یک وضعیت» و «تبدیل آن به مسئله‌ای مستحق توجه» فرایندی از تشخیص و صورت‌بندی قرار دارد.
با انتقال محدود این ایده به تبلیغ دینی، می‌توان مسئله‌شناسی را در چند مرحله توضیح داد: نخست، تحول اجتماعی یا فرهنگی رصد می‌شود؛ سپس پیامدهای آن برای زندگی و تجربه مخاطب بررسی می‌گردد؛ در مرحله بعد باید روشن شود آیا تحول مورد نظر پرسش یا نیازی دارای دلالت دینی ایجاد کرده است؛ پس از آن نسبت مسئله با منابع و معارف دینی بررسی می‌شود؛ دامنه مسئله سنجیده می‌شود؛ اهمیت آن در مقایسه با مسائل رقیب ارزیابی می‌گردد و در نهایت، اگر واجد شرایط لازم باشد، وارد دستور کار تولید محتوای تبلیغی می‌شود.
اهمیت این فرایند را می‌توان با یک مثال روشن کرد. گسترش هوش مصنوعی مولد به‌خودی‌خود «مسئله تبلیغ دینی» نیست. اگر بررسی‌ها نشان دهد بخشی از مخاطبان برای دریافت پاسخ دینی به سامانه‌های هوشمند مراجعه می‌کنند، پرسش تبلیغی دقیق‌تر می‌شود: این تغییر چه اثری بر مرجع اعتماد دینی، شیوه اعتبارسنجی پاسخ و رابطه مخاطب با منابع معرفتی دین دارد؟ در اینجا موضوع از «هوش مصنوعی» به مسئله‌ای مشخص درباره میانجی‌گری معرفتی در دین تبدیل شده است. تفاوت میان این دو صورت‌بندی تعیین می‌کند تبلیغ چه چیزی را باید توضیح دهد.
خطای تشخیص؛ پاسخ درست به مسئله نادرست
اهمیت مسئله‌شناسی فقط در کشف موضوعات تازه نیست. صورت‌بندی نادرست یک مسئله می‌تواند کل مسیر پاسخ را منحرف کند. اگر کاهش مشارکت گروهی از مخاطبان در یک فعالیت دینی، بدون بررسی کافی، «ضعف اعتقادی» تعریف شود، پاسخ طبیعی آن احتمالاً افزایش آموزش‌های اعتقادی خواهد بود. اما اگر عامل اصلی کاهش اعتماد نهادی، تغییر سبک زندگی، دشواری دسترسی یا تحول در الگوی ارتباط باشد، محتوای اعتقادی ــ حتی اگر کاملاً صحیح و استوار باشد ــ پاسخ مسئله واقعی نیست.
در چنین وضعیتی با نوعی شکست متفاوت مواجهیم: پاسخ نادرست تولید نشده است؛ مسئله نادرست تشخیص داده شده است. این تمایز اهمیت زیادی دارد، زیرا ارزیابی تبلیغ را از سنجش کیفیت محصول نهایی به مرحله تشخیص اولیه منتقل می‌کند. نظریه صورت‌بندی مسئله نیز بر همین رابطه تأکید دارد؛ نحوه تعریف مسئله، دامنه راه‌حل‌های قابل تصور را محدود یا گسترش می‌دهد (Bardwell, 1991).
از اینجا مرز میان مسئله‌شناسی و مسئله‌سازی نیز روشن‌تر می‌شود. مسئله‌شناسی به شواهدی درباره وجود یک تحول، دامنه آن و سازوکار اثرگذاری‌اش نیاز دارد. مشاهده چند نمونه، برجستگی رسانه‌ای یک موضوع یا فراوانی بحث درباره آن در یک شبکه اجتماعی برای نتیجه‌گیری درباره وجود یک نیاز فراگیر کافی نیست. اگر نظام تبلیغی فاقد سازوکار ارزیابی شواهد باشد، ممکن است تحت تأثیر محیط رسانه‌ای، موضوع پرصداتر را با مسئله مهم‌تر اشتباه بگیرد.
مسئله نوپدید الزاماً مسئله اولویت‌دار نیست
حتی پس از تشخیص یک مسئله، پرسش دیگری باقی می‌ماند: چرا باید این مسئله اکنون وارد دستور کار تبلیغی شود؟ منابع محدودند و نمی‌توان برای همه موضوعات ظرفیت یکسانی اختصاص داد. ادبیات دستور کارگذاری نشان می‌دهد که صورت‌بندی مسئله با فرایند جلب توجه و اولویت‌یابی ارتباط دارد و شرایط مختلف برای قرارگرفتن یک مسئله در دستور کار با یکدیگر رقابت می‌کنند (Knaggård, 2015).
برای تبلیغ دین می‌توان دست‌کم چهار معیار را برای این ارزیابی پیشنهاد کرد. نخست، دامنه مسئله است؛ چه تعداد یا چه بخش‌هایی از جامعه مخاطب با آن مواجه‌اند؟ دوم، عمق اثر؛ مسئله تا چه اندازه بر نگرش، رفتار یا تجربه دینی اثر می‌گذارد؟ سوم، شتاب تحول؛ آیا پدیده با سرعتی در حال گسترش است که تأخیر در شناخت آن هزینه ایجاد کند؟ و چهارم، قابلیت مداخله تبلیغی؛ آیا اساساً تبلیغ ابزار مناسبی برای مواجهه با این مسئله است؟
معیار آخر از سه معیار دیگر مهم‌تر است، زیرا مانع گسترش بی‌ضابطه قلمرو تبلیغ می‌شود. همه مشکلاتی که بر زندگی دینی مردم اثر می‌گذارند با تولید پیام یا افزایش اقناع حل نمی‌شوند. منشأ یک مسئله ممکن است حقوقی، اقتصادی، مدیریتی، روان‌شناختی یا نهادی باشد. تبدیل چنین مسئله‌ای به کمبود تبلیغ، علاوه بر اینکه پاسخ مؤثری تولید نمی‌کند، علت اصلی را نیز از دید خارج می‌سازد. مسئله‌شناسی بالغ باید بتواند به این نتیجه نیز برسد که یک مسئله واقعی است، اما راه‌حل اصلی آن تبلیغ نیست.
از مهارت فردی تا نظام مسئله‌شناسی
پیچیدگی مسائل نوپدید محدودیت دیگری را آشکار می‌کند. نمی‌توان از مبلغ منفرد انتظار داشت هم‌زمان در تحولات خانواده، فناوری، اقتصاد، رسانه، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و دیگر حوزه‌های تخصصی صاحب شناخت کافی باشد. مسئله‌شناسی در چنین شرایطی از سطح یک مهارت فردی فراتر می‌رود و به مسئله‌ای سازمانی تبدیل می‌شود.
این نتیجه بیش از آنکه نقل الگویی آماده از منابع بیرونی باشد، حاصل منطق استدلال حاضر است. اگر تشخیص مسئله نیازمند داده اجتماعی، شناخت تخصصی موضوع و ارزیابی دینی باشد، نظام تبلیغی به تقسیم کار میان رصد اجتماعی، پژوهشگر حوزه تخصصی، تحلیلگر فرهنگی، صاحب دانش دینی و مبلغ نیاز پیدا می‌کند. وظیفه مبلغ در انتهای زنجیره خلاصه نمی‌شود، اما همه حلقه‌های زنجیره نیز نمی‌توانند در یک فرد جمع شوند.
چنین سازوکاری می‌تواند نسبت میان «تحقیق» و «تبلیغ» را نیز تغییر دهد. تحقیق دیگر صرفاً فعالیتی برای افزایش ذخیره دانشی پیش از تبلیغ نیست؛ بخشی از آن باید به کشف و تعریف موضوعاتی اختصاص یابد که هنوز به پرسش‌های تثبیت‌شده تبدیل نشده‌اند. در این معنا، نظام تبلیغی مسئله‌شناس پیش از آنکه درباره پاسخ سرمایه‌گذاری کند، درباره صورت مسئله سرمایه‌گذاری می‌کند.
این تغییر زاویه، معیار سنجش توان تبلیغی را نیز جابه‌جا می‌کند. تعداد پاسخ‌ها، سخنرانی‌ها، محصولات رسانه‌ای یا محتوای تولیدشده به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که دستگاه تبلیغ تا چه اندازه با نیازهای جامعه مرتبط است. ممکن است حجم تولید افزایش یابد، درحالی‌که فاصله میان دستور کار تولیدکننده و مسائل واقعی مخاطب بیشتر شده باشد. در مقابل، تشخیص زودهنگام چند مسئله عمیق می‌تواند جهت مجموعه‌ای گسترده از فعالیت‌های تبلیغی را اصلاح کند.
مسئله‌شناسی در تبلیغ دین، بنابراین، مترادف «آشنایی با مسائل روز» نیست. فرایندی است که در آن تحول اجتماعی رصد می‌شود، پیامد آن برای تجربه دینی سنجیده می‌شود، نسبتش با معارف دینی روشن می‌گردد و اهمیت آن در مقایسه با مسائل دیگر ارزیابی می‌شود. تنها پس از طی این مسیر است که یک نیاز نوپدید می‌تواند به‌طور موجه وارد دستور کار تبلیغی شود. در چنین الگویی، سرعت پاسخ همچنان اهمیت دارد، اما مرحله‌ای بر آن مقدم است: اطمینان از اینکه پرسشی که برای آن پاسخ تولید می‌شود، واقعاً پرسش شایسته پاسخ است.
ازاین‌رو، ظرفیت یک نظام تبلیغی را نباید فقط با میزان پاسخ‌هایی که در اختیار دارد سنجید. بخشی از این ظرفیت در کیفیت سازوکاری نهفته است که تعیین می‌کند چه چیزی، چرا و با چه اولویتی باید به مسئله تبلیغ تبدیل شود. ضعف در این مرحله می‌تواند به وضعیتی بینجامد که پاسخ‌های درست فراوان باشند، اما نه الزاماً برای مهم‌ترین پرسش‌های جامعه.
پی‌نوشت‌ها و منابع
- Bardwell, Lisa V. (1991). “Problem-Framing: A Perspective on Environmental Problem-Solving.” Environmental Management, 15, 603–612. DOI: 10.1007/BF02589620.
مقاله در Springer Nature - Knaggård, Åsa. (2015). “The Multiple Streams Framework and the Problem Broker.” European Journal of Political Research, 54(3), 450–465. DOI: 10.1111/1475-6765.12097.
نسخه پژوهشی در دانشگاه لوند - Köylü, Mustafa. (2003). “Dinî İletişimde Hedef Kitle Sorunu [The Issue of Target Population in Religious Communication].” Değerler Eğitimi Dergisi, 1(1), 111–137.
متن و مشخصات مقاله در DergiPark
افزودن دیدگاه جدید