داوری درباره افزایش یا کاهش دین‌داری در ایران، اغلب بر مقایسه نتایج پیمایش‌هایی استوار است که در سال‌های متفاوت انجام شده‌اند. در این شیوه، درصدهای گزارش‌شده درباره اعتقادات، مناسک یا هویت دینی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و اختلاف آنها نشانه تغییر جامعه تلقی می‌شود. چنین مقایسه‌ای در نگاه نخست منطقی است؛ زیرا سنجش مکرر یک پدیده، امکان شناخت تحول آن را فراهم می‌کند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که روشن نباشد پیمایش‌های مورد مقایسه واقعاً یک ویژگی واحد را با روش‌هایی قابل مقایسه اندازه گرفته‌اند یا خیر.
تفاوت میان دو عدد، واقعیتی درباره نتایج اندازه‌گیری است؛ اما نسبت‌دادن آن به تغییر اجتماعی به استدلالی مستقل نیاز دارد. ممکن است میزان انجام یک رفتار دینی تغییر کرده باشد، اما این احتمال نیز وجود دارد که اختلاف مشاهده‌شده از تفاوت صورت سؤال، ترکیب نمونه یا شرایط پاسخ‌گویی ناشی شده باشد. بنابراین، مسئله اصلی در مطالعه روند دین‌داری صرفاً گردآوری داده‌های بیشتر نیست؛ باید مشخص شود داده‌های موجود تا چه اندازه قابلیت اتصال به یکدیگر را دارند.
اعتبار پیمایش با اعتبار مقایسه یکسان نیست
فرض کنیم در یک پیمایش، ۷۰ درصد پاسخ‌گویان اعلام کرده‌اند که نماز می‌خوانند و در پیمایشی دیگر، این نسبت ۶۰ درصد گزارش شده است. اگر هر دو مطالعه از نظر نمونه‌گیری و اجرای پرسشنامه معتبر باشند، آیا می‌توان نتیجه گرفت نمازخواندن ده واحد درصد کاهش یافته است؟
پاسخ به این پرسش به معنای دقیق متغیرها بستگی دارد. اگر پیمایش نخست از «نمازخواندن» به‌صورت کلی پرسیده باشد و پیمایش دوم بر «نمازهای روزانه و منظم» تأکید کرده باشد، دو درصد الزاماً بیانگر یک رفتار واحد نیستند. در چنین شرایطی، حتی اجرای دقیق هر دو پژوهش نیز اعتبار مقایسه مستقیم آنها را تضمین نمی‌کند.
این تمایز را می‌توان در دو سطح توضیح داد. اعتبار یک پیمایش به این مربوط است که آیا داده‌های آن برای پاسخ به پرسش همان پژوهش مناسب‌اند. اعتبار مقایسه مسئله دیگری است: آیا نتایج دو پژوهش را می‌توان اندازه‌گیری‌هایی از یک مفهوم مشترک دانست؟
در ادبیات روش‌شناسی، این مسئله ذیل مفهوم «هم‌سنجی» بررسی می‌شود. هم‌سنجی به معنای یکسان‌بودن کامل همه جزئیات پژوهش نیست؛ بلکه به این معناست که تفاوت روش‌ها، تفسیر مقایسه‌ای نتایج را به‌طور تعیین‌کننده مخدوش نکند. پژوهش‌های مربوط به هم‌ارزی اندازه‌گیری نشان میدهند که پیش از مقایسه میانگین‌ها یا تغییرات زمانی، باید اطمینان یافت ابزار در گروه‌ها و زمان‌های مختلف، سازه مورد نظر را با معنایی قابل مقایسه اندازه می‌گیرد (میتینگر و همکاران، ۲۰۲۰). ازاین‌رو، دو پیمایش می‌توانند به‌تنهایی معتبر باشند، اما برای استخراج یک روند تاریخی شواهد کافی فراهم نکنند.
مسئله از تعریف دین‌داری آغاز می‌شود
نخستین شرط مقایسه، اشتراک در موضوع سنجش است. عنوان «دین‌داری» به‌تنهایی چنین اشتراکی را اثبات نمی‌کند. یک پژوهش ممکن است دین‌داری را با باورهای اعتقادی اندازه بگیرد؛ پژوهشی دیگر بر انجام مناسک تأکید کند و مطالعه‌ای سوم، هویت دینی یا نگرش به نهادهای مذهبی را ملاک قرار دهد. در این حالت، تفاوت نتایج ممکن است بیش از آنکه به تغییر جامعه مربوط باشد، از تفاوت تعریف پژوهشگران ناشی شود.
حتی استفاده از مجموعه داده‌ای مشترک نیز مسئله را به‌طور کامل برطرف نمی‌کند. در پژوهشی درباره سنجه‌های دین‌داری فردی در موج ششم پیمایش ارزش‌های جهانی، مشخص شده که مدل نظری واحدی از دین‌داری در همه کشورهای بررسی‌شده از هم‌ارزی اندازه‌گیری برخوردار نیست. پژوهشگران توانستند برای گروه‌هایی از کشورها، مدل‌هایی با هم‌ارزی تقریبی شناسایی کنند؛ اما نتیجه اصلی، آن بود که مقایسه دین‌داری میان جوامع به بررسی اعتبار ساختار سنجش نیاز دارد (رمیزووا و همکاران، ۲۰۲۴). این یافته درباره مقایسه زمانی نیز اهمیت دارد. اگر پاسخ‌گویان در دوره‌های مختلف از یک سؤال برداشت متفاوتی داشته باشند، ثبات ظاهری عبارت سؤال، لزوماً به معنای ثبات معنای آن نیست.
تنوع ابزارهای سنجش در پژوهش‌های ایرانی نیز مسئله‌ای قابل توجه است. یک مطالعه مروری درباره تحقیقات حوزه سلامت در ایران، ۳۳ پرسشنامه مرتبط با دین‌داری، معنویت و مفاهیم نزدیک را شناسایی کرده که ده مورد آنها مشخصاً برای سنجش دین‌داری به کار رفته‌اند. این ابزارها از نظر مبانی نظری و ابعاد مورد بررسی تفاوت دارند (قالیچی و همکاران، ۲۰۲۳). البته این یافته به پژوهش‌های حوزه سلامت محدود است و نمی‌توان آن را نماینده همه پیمایش‌های اجتماعی ایران دانست. اهمیت آن در نشان‌دادن این نکته است که اشتراک عنوان یک متغیر، ضرورتاً به معنای اشتراک محتوای اندازه‌گیری نیست.
چگونه شیوه پرسیدن بر نتیجه اثر می‌گذارد؟
پاسخ پیمایشی فقط حاصل ویژگی فرد نیست؛ شیوه طرح پرسش نیز در تولید آن نقش دارد. تفاوت میان سؤال دوگزینه‌ای و طیفی، تغییر در واژگان، ترتیب پرسش‌ها و شیوه معرفی پژوهش می‌تواند بر توزیع پاسخ‌ها اثر بگذارد. برای مثال، پرسش «آیا به انجام مناسک دینی پایبند هستید؟» با پرسش «در ماه گذشته چند بار این مناسک را انجام داده‌اید؟» یکسان نیست. اولی بیشتر به ارزیابی فرد از التزام خود نزدیک است و دومی به گزارش رفتار در بازه‌ای زمانی مشخص. حتی اگر پاسخ‌ها با یکدیگر ارتباط داشته باشند، نمی‌توان درصدهای حاصل از آنها را بدون بررسی بیشتر معادل گرفت.
در موضوعات حساس، شرایط اجتماعی پاسخ‌گویی نیز اهمیت پیدا می‌کند. فرد ممکن است هنگام گفت‌وگوی حضوری با پرسشگر، پاسخی متفاوت از یک پرسشنامه ناشناس ارائه دهد. این تفاوت الزاماً به معنای فریب‌کاری آگاهانه نیست؛ برداشت فرد از انتظار اجتماعی، نگرانی درباره محرمانگی یا تمایل به ارائه تصویری مطلوب از خود نیز می‌تواند مؤثر باشد.
پژوهش‌ها نشان میدهند که مطلوبیت اجتماعی می‌تواند با پاسخ افراد به برخی سنجه‌های جامعه‌شناختی، از جمله دین‌داری، ارتباط داشته باشد (فیلیپس و کلنسی، ۱۹۷۲). در پژوهش‌های مربوط به حضور مذهبی نیز فاصله میان خوداظهاری و شواهد مستقل مشاهده شده است. برای نمونه، بررسی حضور در کلیساهای آمریکا نشان داده که میزان حضور گزارش‌شده در پیمایش‌ها می‌تواند به‌طور قابل توجهی از برآوردهای مبتنی بر داده‌های مستقل بیشتر باشد (هاداوی و همکاران، ۱۹۹۸).
این یافته‌ها اثبات نمی‌کنند که پاسخ‌های مربوط به دین‌داری در ایران به همان میزان یا در همان جهت دچار سوگیری‌اند. نتیجه محدودتر، اما مهم‌تر است: خوداظهاری دینی را نباید بدون بررسی شرایط سنجش، معادل مشاهده مستقیم باور یا رفتار دانست. از همین‌جا مسئله‌ای دیگر پدید می‌آید. اگر شرایط اجتماعی اظهار یک باور در طول زمان تغییر کند، ممکن است پاسخ‌های پیمایشی نیز تغییر کنند، بی‌آنکه بتوان تمام این تغییر را به دگرگونی خود باور نسبت داد.
خطای بازنمایی و خطای اندازه‌گیری
دو منشأ متفاوت اختلاف نتایج باید از یکدیگر تفکیک شوند: نخست، مسئله بازنمایی جامعه آماری است. پیمایشی که فقط جمعیت شهری را بررسی می‌کند، لزوماً با مطالعه‌ای که جمعیت شهری و روستایی را دربرمی‌گیرد قابل مقایسه نیست. همچنین تفاوت در ترکیب سنی، تحصیلی یا جغرافیایی نمونه می‌تواند بر نتایج اثر بگذارد.
دوم، مسئله اندازه‌گیری است. حتی اگر نمونه بازنمایی مناسبی از جامعه داشته باشد، ممکن است صورت سؤال یا شرایط پاسخ‌گویی موجب شود متغیر مورد نظر با خطا اندازه گرفته شود. این دو مسئله را نباید با یکدیگر خلط کرد. ناشناس‌بودن یک پیمایش آنلاین ممکن است برخی نگرانی‌های پاسخ‌گویی را کاهش دهد، اما به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که شرکت‌کنندگان نماینده جامعه هدف باشند. در مقابل، نمونه‌گیری احتمالی نیز تضمین‌کننده نبود سوگیری در پاسخ به پرسش‌های حساس نیست.
در نتیجه، مقایسه پیمایش‌های حضوری، تلفنی و آنلاین نیازمند بررسی جداگانه پوشش جمعیت، سازوکار انتخاب پاسخ‌گویان، نرخ پاسخ، وزن‌دهی و شرایط اظهار نظر است. هیچ‌یک از این شیوه‌ها صرفاً به اعتبار عنوان خود، از همه انواع خطا مصون نیست.
اختلاف داده‌های هویت دینی در ایران چه چیزی را نشان می‌دهد؟
یکی از نمونه‌های روشن دشواری مقایسه، اختلاف میان داده‌های رسمی هویت دینی و نتایج برخی پیمایش‌های آنلاین در ایران است. در گزارش روش‌شناختی یکی از مراکز پژوهشی درباره تغییر ترکیب دینی جهان در فاصله ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰، سرشماری ایران مبنای برآورد هویت دینی کشور قرار گرفته است. در عین حال، گزارش به نتایج متفاوت پیمایش‌های آنلاین گمان نیز اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که این پیمایش‌ها با هدف کاهش نگرانی پاسخ‌گویان از اظهار عقاید دینی، به‌صورت ناشناس اجرا شده‌اند (هکت و همکاران، ۲۰۲۵).
وجود این اختلاف، به‌خودی‌خود مشخص نمی‌کند کدام برآورد به واقعیت نزدیک‌تر است. ارزیابی آن مستلزم بررسی هم‌زمان شرایط اظهار هویت دینی و کیفیت بازنمایی نمونه‌هاست. افزون بر این، اختلاف دو برآورد در یک دوره را نباید با تغییر تاریخی اشتباه گرفت. این گزارش تصریح می‌کند که پیمایش‌های گمان، به دلیل نداشتن داده‌ای از حوالی سال ۲۰۱۰، برای اندازه‌گیری تغییر هویت دینی ایران در فاصله ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ مناسب نیستند (هکت و همکاران، ۲۰۲۵).
این نکته از نظر روش‌شناختی تعیین‌کننده است. حتی اگر درباره اعتبار یک پیمایش در زمان اجرای آن داوری مثبتی داشته باشیم، نمی‌توان از داده‌های همان مقطع برای اثبات میزان تغییر نسبت به دوره‌ای استفاده کرد که اندازه‌گیری هم‌سنجی از آن در اختیار نیست. بنابراین، اختلاف منابع نخست مسئله‌ای درباره اعتبار سنجش و قابلیت مقایسه ایجاد می‌کند، نه اینکه مستقیماً پاسخی درباره جهت و اندازه تحول دین‌داری ارائه دهد.
اختلاف درصدها و اثبات روند
در تحلیل داده‌های پیمایشی، باید میان سه سطح ادعا تمایز برقرار کرد. در سطح نخست، پژوهشگر نتیجه یک پیمایش را گزارش می‌کند. اعتبار این ادعا به کیفیت همان مطالعه وابسته است. در سطح دوم، چند پیمایش الگویی مشابه یا متفاوت نشان میدهند. این وضعیت می‌تواند فرضیه‌ای درباره تغییر اجتماعی ایجاد کند؛ اما هنوز باید روشن شود تفاوت ابزارها و نمونه‌ها چه نقشی در نتایج داشته‌اند. در سطح سوم، ادعای وقوع یک روند تاریخی مطرح می‌شود. چنین ادعایی به شواهد قوی‌تری درباره هم‌سنجی اندازه‌گیری‌ها در طول زمان نیاز دارد. در سنجش سازه‌های چندشاخصی، بررسی هم‌ارزی اندازه‌گیری می‌تواند به تشخیص این مسئله کمک کند که آیا مقایسه نمره‌ها یا میانگین‌ها موجه است. پژوهش‌های روش‌شناختی همچنین نشان میدهند که در صورت برقرارنبودن هم‌ارزی کامل، گاهی می‌توان از روش‌های هم‌ارزی تقریبی استفاده کرد؛ مشروط بر آنکه محدودیت‌ها و مفروضات تحلیل روشن باشند (میتینگر و همکاران، ۲۰۲۰).
بااین‌حال، آزمون‌های آماری جایگزین بررسی مفهومی و کیفیت داده‌ها نیستند. اگر جامعه آماری دو مطالعه متفاوت باشد یا پرسش‌ها اساساً رفتارهای متفاوتی را اندازه بگیرند، استفاده از روشی پیچیده‌تر لزوماً مقایسه را معتبر نمی‌کند. مرور پژوهش‌های بین‌کشوری درباره حضور در مراسم مذهبی نیز نشان می‌دهد که حتی شاخصی نسبتاً مشخص مانند فراوانی حضور مذهبی، در تحلیل روندها با مسائل مربوط به شیوه سنجش و قابلیت مقایسه مواجه است (برنر، ۲۰۱۶).
بنابراین، تفاوت مشاهده‌شده را می‌توان حاصل ترکیبی از تغییر واقعی، خطای نمونه‌گیری و اثرهای اندازه‌گیری دانست. این صورت‌بندی، معادله‌ای برای محاسبه مستقیم سهم هر عامل نیست؛ بلکه یادآور ضرورت بررسی منشأ اختلاف پیش از تفسیر آن است.
ضرورت نظام پایش هم‌سنج دین‌داری
پژوهش درباره تحول دین‌داری در ایران، به مجموعه‌ای از پیمایش‌های مستقل محدود نمی‌شود؛ بلکه به زیرساختی نیاز دارد که امکان مقایسه معتبر داده‌ها را در طول زمان فراهم کند. چنین زیرساختی باید از یک هسته نسبتاً ثابت از سؤال‌ها برخوردار باشد. ثبات سؤال‌ها به معنای کنارگذاشتن موضوعات جدید نیست. می‌توان در کنار شاخص‌های ثابت، بخش‌هایی متغیر برای بررسی مسائل نوپدید طراحی کرد. اهمیت هسته ثابت در آن است که تغییرات غیرضروری ابزار، امکان مقایسه را کاهش ندهد.
همچنین لازم است اطلاعات روش‌شناختی هر موج، از جمله جامعه آماری، شیوه نمونه‌گیری، نرخ پاسخ، وزن‌دهی، تغییرات پرسشنامه و روش اجرا منتشر شود. بدون این اطلاعات، حتی دسترسی به درصدهای نهایی نیز برای ارزیابی روند کافی نخواهد بود.
در صورت تغییر اجتناب‌ناپذیر ابزار یا شیوه اجرا، می‌توان از طراحی‌های واسط استفاده کرد؛ برای مثال، اجرای هم‌زمان دو صورت سؤال در بخشی از نمونه یا آزمون روش‌های متفاوت گردآوری داده، امکان برآورد اثر تغییر ابزار را افزایش می‌دهد. نکته مهم آن است که هم‌سنجی نباید به مطالبه شباهت صوری تقلیل یابد. تکرار دقیق یک عبارت، اگر معنای اجتماعی آن در طول زمان تغییر کرده باشد، لزوماً اندازه‌گیری یکسانی ایجاد نمی‌کند. ازاین‌رو، پایش معتبر به ترکیبی از ثبات ابزار، ارزیابی دوره‌ای اعتبار مفهومی و شفافیت روش‌شناختی نیاز دارد.
پیامد سیاستی؛ وقتی اختلاف آماری به مسئله اجتماعی تبدیل می‌شود
خطای مقایسه فقط مسئله‌ای دانشگاهی نیست. اگر اختلاف دو پیمایش بدون بررسی کافی به کاهش یا افزایش دین‌داری تعبیر شود، ممکن است مبنای تصمیم‌گیری فرهنگی قرار گیرد. در این صورت، سیاست‌گذار احتمال دارد برای مسئله‌ای مداخله طراحی کند که اندازه یا منشأ آن به‌درستی تشخیص داده نشده است. خطر معکوس نیز وجود دارد. تفاوت روش‌شناختی نباید به دستاویزی برای کنارگذاشتن هر نتیجه نامطلوب تبدیل شود. وجود خطاهای احتمالی به معنای بی‌اعتباری همه داده‌ها نیست؛ بلکه اقتضا می‌کند میزان اطمینان به هر ادعا متناسب با کیفیت شواهد تعیین شود.
بر این اساس، تصمیم‌گیری درباره تحولات دینی باید میان «نشانه اولیه تغییر»، «الگوی تأییدشده در چند مطالعه» و «روند تاریخی قابل اتکا» تفاوت بگذارد. هرچه پیامد سیاستی یک داوری گسترده‌تر باشد، ضرورت بررسی هم‌سنجی داده‌های پشتیبان آن نیز بیشتر می‌شود. مسئله سنجش دین‌داری در ایران را نمی‌توان صرفاً با افزایش تعداد پیمایش‌ها حل کرد. اگر داده‌های جدید با داده‌های پیشین پیوند روش‌شناختی قابل دفاعی نداشته باشند، ممکن است بر حجم اطلاعات افزوده شود، بی‌آنکه شناخت دقیق‌تری از مسیر تغییر حاصل شود.
ازاین‌رو، شرط شناخت روند دین‌داری فقط اندازه‌گیری مکرر آن نیست؛ باید بتوان نشان داد که در هر نوبت، پدیده‌ای قابل مقایسه اندازه گرفته شده است. این شرط نه وقوع تغییر دینی را نفی می‌کند و نه آن را از پیش مسلم می‌گیرد. کارکرد آن، تعیین مرز میان آن چیزی است که داده‌ها واقعاً نشان میدهند و نتیجه‌ای که پژوهشگر یا سیاست‌گذار می‌خواهد از آنها استخراج کند.
پی‌نوشت‌ها و منابع
۱. (Ghalichi, Leila; Shirzad, Fatemeh; & Pournik, Omid). (2023). “How Do Iranian Researchers Measure Spirituality in Health Studies? A Scoping Review.” Medical Journal of the Islamic Republic of Iran, 37, Article 24
۲. (Remizova, Alisa; Rudnev, Maksim; & Davidov, Eldad). (2024). “In Search of a Comparable Measure of Generalized Individual Religiosity in the World Values Survey.” Sociological Methods & Research, 53(2), 839–871.
۳. (Meitinger, Katharina; Davidov, Eldad; Schmidt, Peter; & Braun, Michael). (2020). “Measurement Invariance: Testing for It and Explaining Why It Is Absent.” Survey Research Methods, 14(4), 345–349.
۴. (Phillips, Derek L., & Clancy, Kevin J.). (1972). “Some Effects of ‘Social Desirability’ in Survey Studies.” American Journal of Sociology, 77(5), 921–940.
۵. (Hadaway, C. Kirk; Marler, Penny Long; & Chaves, Mark). (1998). “Overreporting Church Attendance in America: Evidence That Demands the Same Verdict.” American Sociological Review, 63(1), 122–130.
۶. (Brenner, Philip S.). (2016). “Cross-National Trends in Religious Service Attendance.” Public Opinion Quarterly, 80(2), 563–583.
۷. (Hackett, Conrad; Stonawski, Marcin; Tong, Yunping; Kramer, Stephanie; Shi, Anne; & Fahmy, Dalia). (2025). “Methodology.” In How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020. Pew Research Center, June 9.
افزودن دیدگاه جدید