نخستین نشست تبلیغ‌پژوهی بصائر؛ تحول مرجعیت دینی در عصر فناوری
به گزارش خبرنگار بلاغ، نخستین نشست از سلسله نشست‌های تبلیغ‌پژوهی با موضوع «تحول مرجعیت دینی در محیط ارتباطی فناورانه» به همت اداره کل مطالعات فرهنگی و تبلیغی معاونت فرهنگی و تبلیغی و رسانه‌های نوین دفتر تبلیغات اسلامی و با حضور حجت‌الاسلام احمد اولیایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، برگزار شد.حجت‌الاسلام اولیایی در این نشست، مرجعیت دینی را یکی از مسائل مهم جوامع در عصر فناوری دانست و اظهار داشت: گروه‌های مرجع همواره در جامعه نقش مهمی داشته‌اند و افراد برای ارزیابی خود، طرح پرسش‌ها و انتخاب الگو به آن‌ها مراجعه می‌کرده‌اند؛ با این حال، این گروه‌ها در دوره‌های مختلف تاریخی دستخوش تغییر شده‌اند.
وی با اشاره به جایگاه والدین، معلمان و روحانیون به‌عنوان گروه‌های مرجع در دهه ۶۰ در ایران، افزود: مرجعیت دینی برای نهاد حوزه، روحانیت و تبلیغ و همچنین ارتباط دین با مردم اهمیت ویژه‌ای دارد و بررسی تحولات آن می‌تواند زمینه‌ساز سیاست‌گذاری بهتر و تدوین راهبردهایی برای حفظ و احیای این مرجعیت باشد.
افول فراروایت‌ها و تغییر جایگاه گروه‌های مرجع
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، یکی از عوامل تغییر مرجعیت دینی را تحولات فرهنگی جامعه و افول فراروایت‌ها عنوان کرد و گفت: در گذشته، گروه‌های مرجع به دلیل تسلط بر فراروایت‌ها از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بودند؛ اما در شرایط فرهنگی کنونی، که به گفته برخی اندیشمندان با شاخصه‌های فرهنگ پست‌مدرن سازگار است، پذیرش بی‌چون‌وچرای روایت‌های کلان کاهش یافته است.
وی با اشاره به تغییر نوع پرسش‌های نسل جوان، تصریح کرد: در شرایطی که افراد درباره اصول و باورهای پیشین سؤال می‌کنند و خواستار رسیدن شخصی به پاسخ هستند، صرف تسلط یک روحانی بر فراروایت دینی، به‌خودی‌خود برای او مرجعیت فکری ایجاد نمی‌کند. اولیایی تأکید کرد: این تحول فرهنگی را نباید صرفاً به ضعف یا قوت کنشگری حوزه و روحانیت نسبت داد؛ بلکه باید آن را در بستر تغییرات فرهنگی و اجتماعی مورد بررسی قرار داد.
کاهش عمق ارتباطات و افول پرسشگری
وی با اشاره به تفاوت نظام ارتباطات اجتماعی سنتی و مدرن، به دیدگاه فردیناند تونیس درباره تفاوت «اجتماع» و «جامعه» اشاره کرد و گفت: در اجتماعات سنتی، تعداد ارتباطات کمتر، اما عمق و استحکام روابط بیشتر بود؛ در حالی که در ارتباطات مدرن، تعداد ارتباطات افزایش یافته، اما بسیاری از آن‌ها از عمق کمتری برخوردارند.
این پژوهشگر با بیان اینکه مرجعیت بدون ارتباط با مخاطب یا مراجعه‌کننده معنا ندارد، افزود: کاهش عمق ارتباطات و گسترش فردگرایی، مفهوم مراجعه به مرجع را با چالش مواجه می‌کند و باید برای بررسی تحولات مرجعیت دینی، مفهوم مراجعه را در نظام ارتباطات اجتماعی مورد توجه قرار داد. وی همچنین از کاهش پرسشگری به‌عنوان یکی دیگر از عوامل مؤثر بر مرجعیت دینی یاد کرد و گفت: در گذشته، افراد در مسائل مختلف، از جمله مسائل غیر‌دینی، از روحانیون و افراد صاحب‌تجربه پرسش می‌کردند؛ اما امروز، بمباران اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی می‌تواند این تصور را در افراد ایجاد کند که نیازی به پرسش از دیگران ندارند.
جابه‌جایی اقتدار از نهادهای دینی به الگوریتم‌ها
اولیایی با اشاره به ویژگی‌های ارتباطات فناورانه، سرعت و قالب‌محوری را از عوامل تغییر در مرجعیت دانست و اظهار داشت: در محیط ارتباطی جدید، سرعت جای عمق را می‌گیرد و قالب بر محتوا اولویت پیدا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که گاه پاسخ سریع‌تر، به‌جای پاسخ عمیق‌تر، مورد توجه قرار می‌گیرد. وی با بیان اینکه اقتدار مرجعیت دینی در گذشته بیشتر بر دانش، عمق و انتساب به نهاد حوزه استوار بود، تصریح کرد: در فضای مجازی، اقتدار تا حدی از نهاد به الگوریتم منتقل شده است؛ به این معنا که میزان دیده‌شدن و بازدید، در شکل‌گیری اعتبار افراد نقش بیشتری پیدا می‌کند. این پژوهشگر با اشاره به ظهور الگوهای جدید در میان مبلغان فضای مجازی، افزود: در چنین شرایطی، تسلط بر قالب‌های ارتباطی و سازوکارهای الگوریتمی می‌تواند به دیده‌شدن و کسب اعتبار منجر شود؛ در حالی که در مرجعیت سنتی دینی، دانش و عمق علمی از عوامل اصلی اقتدار به شمار می‌رفتند.
وی تمرکززدایی از نهادهای دینی را از دیگر پیامدهای محیط ارتباطی فناورانه دانست و گفت: همان‌گونه که گسترش صنعت چاپ، دسترسی به کتاب مقدس را افزایش داد و ضرورت مراجعه به کلیسا برای دسترسی به آن را کاهش داد، گسترش فناوری‌های ارتباطی نیز دسترسی به منابع دینی را افزایش داده و تمرکز مرجعیت در نهادهای دینی را با تغییر مواجه کرده است.
اولیایی با اشاره به ظهور مرجعیت سیال، خاطرنشان کرد: در فضای ارتباطی جدید، مراجع دینی می‌توانند در قالب‌ها و موقعیت‌های مختلف ظهور و بروز پیدا کنند و مرجعیت واحد جای خود را به چندصدایی بدهد.
گذار از مراجعه به جست‌وجو و مطالبه پاسخ شخصی
عضوهیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تغییر الگوی مراجعه به جست‌وجو را از دیگر تحولات مهم برشمرد و اظهار داشت: در گذشته، احساس فقر دانشی و نیاز به پاسخ، افراد را به مراجعه به مرجع دینی سوق می‌داد؛ اما امروز، افراد می‌توانند پاسخ پرسش‌های خود را از طریق جست‌وجو، گروه‌های دوستی یا هوش مصنوعی دریافت کنند.
وی همچنین با اشاره به افزایش قدرت انتخاب فردی در جامعه مدرن، گفت: پاسخ‌های عمومی و یکسان، به‌ویژه در حوزه فقه و استفتا، ممکن است با نیازهای متنوع افراد همخوانی نداشته باشند؛ ازاین‌رو، مخاطبان بیش از گذشته به دنبال پاسخ‌هایی هستند که با شرایط زندگی، سبک زندگی و مسائل شخصی آنان تناسب داشته باشد. اولیایی در پایان این بخش از سخنان خود، با تأکید بر ضرورت توجه به تحولات نظام ارتباطات اجتماعی و ویژگی‌های محیط فناورانه، بررسی این تغییرات را برای شناخت دقیق‌تر وضعیت مرجعیت دینی و تدوین سیاست‌ها و راهبردهای مناسب ضروری دانست.
افزودن دیدگاه جدید