«التزام» حاصل برهم‌کنش چهار لایه متفاوت است: باور دینی، معنای هویتی پوشش، هنجار شبکه نزدیک و الزام حقوقی. گلوگاه مرکزی هنگامی پدید می‌آید که این چهار لایه به‌جای تقویت یکدیگر وارد تعارض شوند؛ به‌ویژه وقتی تجربه زن، اعتماد به پیام‌آور و معنای اجتماعی حجاب از خودِ استدلال دینی جدا شود. در چنین آرایشی، افزایش قدرت یک بازیگر الزاماً به افزایش پذیرش در کل میدان منجر نمی‌شود.
۱. مرز، موضوع و منطق میدان
موضوع سازمان‌دهنده این میدان صرفاً «پوشاندن مو و بدن» نیست؛ بلکه تولید معنای معتبر و رفتار اجتماعی درباره پوشش زن در فضای عمومی است. برای تحلیل باید چهار متغیر را از یکدیگر جدا کرد: اعتقاد به وجوب شرعی حجاب؛ تلقی مثبت یا منفی از حجاب به‌عنوان ارزش فرهنگی و هویتی؛ انتخاب الگوی پوشش در موقعیت‌های مختلف؛ و رعایت الزام قانونی. همبستگی این چهارمورد، محتمل است، اما یکی‌گرفتن آنها خطای تحلیلی مهمی است. زنی ممکن است اصل دینی حجاب را بپذیرد اما با اجبار قانونی یا یک تعریف خاص از پوشش مخالفت کند؛ یا برعکس، ممکن است بدون پذیرش درونی، تحت تأثیر محیط، خانواده یا هزینه حقوقی رفتاری منطبق داشته باشد.
نظریه میدان نشان می‌دهد که نتیجه به سرمایه و موقعیت نسبی بازیگران وابسته است، نه فقط به قدرت رسمی آنان. نظریه هنجارهای اجتماعی نیز میان آنچه فرد شخصاً درست می‌داند و آنچه تصور می‌کند دیگران انجام می‌دهند یا از او انتظار دارند تمایز می‌گذارد؛ بنابراین تغییر هنجارهای همسالان یا فضای عمومی می‌تواند رفتار را حتی بدون تغییر هم‌زمان عقیده دینی جابه‌جا کند (Bicchieri, 2006؛ Fligstein & McAdam, 2012). یافته‌های فوروتان بر داده‌های ایرانی نیز از تفاوت محسوس نگرش به حجاب بر حسب سن و تحصیلات حکایت دارد؛ در مطالعه او گروه‌های جوان‌تر و تحصیل‌کرده‌تر نگرش‌های متفاوت‌تری نسبت به گروه‌های مسن‌تر و کم‌تحصیل‌تر نشان می‌دادند. این مطالعه برای فهم شکاف نسلی مفید است، اما به‌تنهایی وضعیت پس از ۱۴۰۱ را نمایندگی نمی‌کند (Foroutan, 2022).
قواعد رسمی میدان طی چند دهه هم فرهنگی و هم حقوقی بوده‌اند. مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی از دهه ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ بر خانواده، آموزش، رسانه، مد، اقناع جوانان و هماهنگی دستگاه‌های متعدد تأکید داشته‌اند و حتی در راهبرد سال ۱۳۸۴ بر «پذیرش درونی و قلبی»، تنوع الگوهای پوشش و پرهیز از برخورد خشن و تحقیرآمیز تأکید شده است. هم‌زمان تبصره ماده ۶۳۸ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی، بی‌حجابی در انظار عمومی را جرم‌انگاری کرده است. بنابراین میدان از ابتدا دو منطق «جامعه‌پذیری و اقناع» و «الزام و ضمانت اجرا» را کنار هم داشته است.
وضع حقوقی جاری نیز خود بخشی از منطق میدان است. قانون جدید «حمایت از خانواده از طریق ترویج فرهنگ عفاف و حجاب» که تکالیف و ضمانت اجراهای گسترده‌تری پیش‌بینی می‌کرد، تا شهریور ۱۴۰۵ ابلاغ نشده بود؛ نایب‌رئیس مجلس در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ تصریح کرد توقف ابلاغ همچنان برقرار است. این بدان معنا نیست که همه مقررات پیشین درباره حجاب متوقف شده‌اند؛ بلکه نشان‌دهنده هم‌زیستی قواعد قدیمی، ترتیبات اجرایی متفاوت و بلاتکلیفی قانون جدید است.
۲. بازیگران و منطق کنش آنان
نخست، روحانیت، حوزه‌های علمیه و نهادهای دینی‌اند. سرمایه اصلی آنان مشروعیت معرفتی برای بیان حکم شرعی و توان معناپردازی درباره عفاف، کرامت، خانواده و نسبت بدن با امر دینی است. از منظر این گروه، مسئله عموماً حفظ یک تکلیف شرعی و هنجار عمومی است. بااین‌حال، توان بیان حکم و توان شکل‌دادن به ترجیح رفتاری یکسان نیست؛ حلقه دوم به اعتماد به پیام‌آور، تجربه مخاطب و مناسبات دیگر میدان وابسته است.
دوم، خانواده است؛ بازیگری که هم جامعه‌پذیری اولیه را انجام می‌دهد و هم محل نخست تعارض نسلی است. پژوهش دانشجویان دانشگاه کاشان نشان داد تجربه مثبت گذشته از حجاب و عملکرد خانواده با نگرش مثبت‌تر ارتباط داشت، در حالی که شیوه تربیتی استبدادی با نگرش منفی‌تر همبسته بود؛ مطالعه تازه‌تر ۲۶۷ دانش‌آموز دختر تهران نیز میان سبک فرزندپروری مقتدرانه و نگرش مثبت‌تر و میان سبک‌های مستبدانه یا آزادگذار و نگرش منفی‌تر رابطه گزارش کرد. این مطالعات مقطعی و محلی‌اند و رابطه علّی ملی را ثابت نمی‌کنند، اما هر دو نشان می‌دهند خانواده صرفاً منتقل‌کننده «محتوا» نیست؛ کیفیت رابطه بخشی از خود پیام است (حسین‌زاده و همکاران، ۱۳۹۷؛ صابریان و اسلامی، ۱۴۰۵).
سوم، مدرسه و دانشگاه قرار دارند. این نهادها هم آموزش رسمی و هم محیط همسالان را در خود جمع می‌کنند؛ بنابراین ممکن است پیام سازمان و هنجار غیررسمی دانش‌آموزان یا دانشجویان در دو جهت متفاوت عمل کند. تجربه مدرسه، شیوه مواجهه مربی و امکان گفت‌وگو درباره حدود پوشش می‌تواند بر معنایی که دانش‌آموز به حجاب می‌دهد اثر بگذارد. پژوهش‌های کیفی درباره دانش‌آموزان نیز از تنوع تعریف دختران از «حجاب» و وابستگی ادراک آنان به محیط، زمان و تجربه گذشته خبر داده‌اند؛ ازاین‌رو فرض یکنواختی مخاطب با شواهد موجود سازگار نیست.
چهارم، شبکه همسالان و خود زنان‌اند. زنان موضوع منفعل سیاست نیستند؛ با انتخاب پوشش، گفت‌وگو، تأیید یا نقد دوستان و بازنمایی خود، هنجار میدان را تولید می‌کنند. مطالعات پس از ۱۴۰۱ نشان داده‌اند که خانواده و شبکه‌های نزدیک می‌توانند محل مذاکره، حمایت یا تعارض درباره پوشش باشند؛ پژوهش دلپذیر و صادقی این فرایند را در قالب «مقاومت تاب‌آور» در خانواده تحلیل می‌کند. تفسیر نویسندگان صریحاً از منظر فمینیستی است و نباید به‌عنوان روایت بی‌مناقشه کل جامعه تلقی شود، اما شواهد آن اهمیت عاملیت زنان و خانواده را نشان می‌دهد (Delpazir & Sadeghi, 2024).
پنجم، رسانه‌های رسمی، سلبریتی‌ها و اینفلوئنسرها هستند. گروه اول به منابع سازمانی و تکرار گسترده دسترسی دارد؛ گروه دوم از جذابیت، سبک زندگی، صمیمیت ادراک‌شده و سرمایه توجه قدرت می‌گیرد. ششم، پلتفرم‌ها هستند که انتخاب نمی‌کنند حجاب شرعاً چیست، اما با الگوریتم توزیع تعیین می‌کنند کدام تصویر از زن، بدن، زیبایی، دینداری یا اعتراض بیشتر دیده شود. مطالعه زنان میکروسلبریتی ایرانی در اینستاگرام نشان می‌دهد رابطه میان معماری پلتفرم، بازنمایی خویشتن و ذهنیت زنان تعاملی است؛ بنابراین پلتفرم را نمی‌توان کانالی خنثی تلقی کرد (Pourazad & Ghaffari, 2025).
هفتم، نهادهای فرهنگی و هشتم، پلیس، دستگاه قضایی و سایر نهادهای دارای اختیار قانونی‌اند. قدرت گروه نخست تولید برنامه و چارچوب فرهنگی و قدرت گروه دوم تغییر هزینه رفتار است. مسئله تحلیلی نه حذف هیچ‌یک از این منابع قدرت، بلکه نسبت آنها با یکدیگر و با اعتماد اجتماعی است.
۳. قدرت، روابط و جریان‌های میدان
قدرت در میدان حجاب چندمرکزی است. روحانیت قدرت تعریف حکم دارد؛ خانواده قدرت جامعه‌پذیری؛ همسالان قدرت تأیید هویتی؛ سلبریتی و اینفلوئنسر قدرت مدل‌سازی سبک؛ پلتفرم قدرت توزیع و تکرار؛ و دولت قدرت الزام حقوقی. خود زن نیز قدرت انتخاب، تفسیر و تولید معنا دارد. نتیجه زمانی تولید می‌شود که این منابع همدیگر را تقویت یا خنثی کنند.
جریان سنتی سیاست فرهنگی عمدتاً «حکم دینی ← نهاد فرهنگی ← خانواده و آموزش ← زن» تصور می‌شد. میدان امروز حلقه‌های بازگشتی بسیار بیشتری دارد: تصویر پوشش از اینستاگرام یا یک چهره مشهور وارد جمع دوستان می‌شود؛ در خانواده مذاکره می‌شود؛ اجرای قانونی به آن معنای سیاسی یا هویتی جدید می‌دهد؛ سپس تجربه شخصی دوباره در شبکه اجتماعی بازنمایی می‌شود. پژوهش درباره کنشگری هشتگی علیه حجاب اجباری و مطالعه روایت‌های TikTok در اعتراضات ۱۴۰۱ نشان می‌دهد پلتفرم‌ها توانسته‌اند پوشش را از یک هنجار فقهی و فرهنگی به موضوع هویت، عاملیت و منازعه سیاسی نیز تبدیل کنند. این پژوهش‌ها عمدتاً بر شبکه‌های مخالف اجبار تمرکز دارند و نماینده همه کاربران نیستند، اما تحول قلمرو معنا را به‌خوبی نشان می‌دهند.
در نقطه مقابل، خانواده مذهبی، مسجد، مدرسه یا اجتماع دوستانه می‌تواند حجاب را با تعلق، زیبایی، معنویت و تجربه مثبت پیوند دهد. مطالعه دانشجویان کاشان اهمیت «تجربه مثبت گذشته» را برجسته کرده است؛ این یافته دلالت می‌کند که معنای زیسته حجاب ممکن است از استدلال انتزاعی اثرگذارتر باشد. بنابراین قدرت اصلی هر بازیگر نه فقط در آن چیزی است که می‌گوید، بلکه در نوع تجربه‌ای است که به پوشش متصل می‌کند.
قانون نوع دیگری از قدرت دارد: می‌تواند هزینه عدم انطباق را تغییر دهد و رفتار قابل مشاهده را متأثر سازد. اما نظریه مشروعیت حقوقی میان اطاعت ناشی از بازدارندگی و تبعیت مبتنی بر پذیرش مشروعیت تمایز می‌گذارد (Tyler, 2006). ازاین‌رو میزان پوشش در فضای عمومی به‌تنهایی شاخص معتبری برای سنجش پذیرش قلبی نیست. همین تمایز برای سنجش اثر سیاست حیاتی است: افزایش انطباق رفتاری، افزایش نگرش مثبت و افزایش اعتماد سه پیامد جداگانه‌اند.
شواهد موج چهارم پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان نیز باید محتاطانه خوانده شود. اصل پیمایش در ۱۴۰۲ در مقیاس ملی انجام شده، اما همه داده‌های تفصیلی آن رسماً منتشر نشده‌اند. یک مقاله داوری‌شده که به داده‌های منتشرشده غیررسمی این پیمایش استناد می‌کند گزارش می‌دهد در پرسش درباره مواجهه با زن بی‌حجاب، بخش بزرگی از پاسخ‌گویان، عدم مداخله شخصی را ترجیح داده‌اند. چون صورت سؤال در موج‌های مختلف متفاوت بوده و داده خام عمومی نیست، این یافته بیش از آنکه اندازه دقیق نگرش را ثابت کند، از تغییر احتمالی «هنجار مداخله اجتماعی» خبر می‌دهد (Delpazir & Sadeghi, 2024).
۴. پیامدهای آرایش موجود و گلوگاه‌ها
پیامد نخست، چندمعنایی‌شدن حجاب است. برای بخشی از جامعه، حجاب همچنان تکلیف دینی، نشان تعلق و انتخاب اخلاقی است؛ برای بخشی دیگر می‌تواند هم‌زمان با الزام حکومتی، محدودیت جنسیتی یا هویت سیاسی تداعی شود. این معانی متعارض در یک نشانه واحد جمع شده‌اند. در چنین وضعی، یک پیام دینی ممکن است پیش از شنیده‌شدن از خلال تجربه مخاطب از دستگاه قانونی تفسیر شود؛ و یک رفتار پوششی نیز ممکن است بیش از اعتقاد دینی، پیام هویتی یا اجتماعی حمل کند.
پیامد دوم، شکاف میان شبکه‌های اعتماد است. روحانی، معلم، والد، دوست و اینفلوئنسر برای همه زنان اعتبار یکسان ندارند. اگر فرد حکم را از منبعی بشنود که به آن اعتماد ندارد اما روایت رقیب را از شبکه‌ای نزدیک و همدل دریافت کند، قدرت رسمی الزاماً به قدرت اقناع تبدیل نمی‌شود. حتی پژوهشکده زن و خانواده حوزه علمیه در یک صورت‌بندی درون‌گفتمانی اذعان کرده است که احساس برخی زنان مبنی بر دیده‌شدن به‌عنوان «مسئله» و نادیده‌گرفتن سایر مسائل آنان می‌تواند اعتماد را کاهش دهد؛ این موضع خود شاهدی است بر اینکه مسئله اعتماد در داخل طیف مدافع حجاب نیز شناخته شده است.
پیامد سوم، درهم‌آمیختگی سیاست فرهنگی و اجرای قانون است. وقتی مخاطب نتواند میان دعوت دینی، آموزش فرهنگی و تهدید حقوقی تفکیک کند، رابطه با مبلغ و نهاد فرهنگی نیز می‌تواند تحت تأثیر تجربه اجرای قانون قرار گیرد. عکس این وضعیت نیز ممکن است: ضعف یا تناقض در اجرای قواعد می‌تواند برای گروه‌های موافق الزام به نشانه عقب‌نشینی هنجار عمومی تعبیر شود. بنابراین تعارض تنها «دولت ـ زنان مخالف» نیست؛ میان انواع انتظار از دولت، آزادی شخصی، تکلیف دینی و نظم عمومی نیز اختلاف واقعی وجود دارد.
گلوگاه مرکزی میدان اختلاط چهار مسئله متفاوت ــ ایمان، هویت، هنجار اجتماعی و الزام حقوقی ــ در یک ابزار سیاستی واحد است. گلوگاه‌های پشتیبان عبارت‌اند از ضعف داده معتبر درباره مسیر شکل‌گیری نگرش؛ تعارض تجربه زنان با بازنمایی سازمانی آنان؛ و رقابت شبکه‌های رسمی با همسالان و پلتفرم‌هایی که داده، توجه و بازخورد بسیار بیشتری از زندگی روزمره دارند.
از این تحلیل یک نتیجه احتیاطی حاصل می‌شود: نه می‌توان کاهش برخی اشکال پوشش را مستقیماً معادل زوال دینداری دانست، و نه می‌توان اثر قانون را صرفاً از روی استمرار عدم رعایت نفی کرد. هر دو استنتاج نیازمند داده تفکیک‌شده درباره باور، ترجیح، رفتار، انگیزه و اعتمادند. سطح اطمینان درباره این تفکیک مفهومی بالا، اما درباره سهم نسبی هر عامل در وضعیت ملی متوسط است.
۵. بازآرایی راهبردی میدان
اگر هدف سیاست‌گذار فهم و افزایش «التزام درونی و پایدار» باشد، نخستین نیاز تفکیک سنجه‌هاست. پیمایش‌ها باید جداگانه بپرسند: فرد حکم شرعی را چگونه می‌فهمد؛ کدام پوشش را شخصاً مطلوب می‌داند؛ هنجار دوستان و خانواده را چگونه ادراک می‌کند؛ درباره الزام قانونی چه نظری دارد؛ و در عمل در محیط‌های متفاوت چگونه رفتار می‌کند. بدون این تفکیک، تغییر ظاهری رفتار ممکن است به‌اشتباه موفقیت یا شکست فرهنگی خوانده شود.
دوم، مزیت نسبی بازیگران باید روشن شود. روحانیت در تبیین مبنای دینی و پاسخ به ابهام فقهی؛ خانواده در ساخت تجربه اعتماد؛ مدرسه و دانشگاه در گفت‌وگوی معرفتی و تربیتی؛ گروه همسالان در تثبیت هنجار؛ رسانه در روایت و زیبایی‌شناسی؛ و نهاد قانونی در تعیین قواعد عمومی نقش متفاوت دارند. ادغام این نقش‌ها در یکدیگر ــ مثلاً تبدیل معلم و مبلغ به امتداد نهاد کنترل یا توقع حل مسئله فرهنگی صرفاً از پلیس ــ می‌تواند هزینه اعتماد را میان بازیگران توزیع کند.
سوم، زنان باید از «موضوع سیاست» به تولیدکننده داده و شریک تفسیر میدان تبدیل شوند. این امر به معنای یکسان‌انگاشتن دیدگاه زنان نیست؛ زنان محجبه، طرفداران حجاب اختیاری، مخالفان حجاب، نسل‌ها و طبقات مختلف تجربه‌های متفاوت دارند. نقشه معتبر میدان باید همه این صداها را ثبت کند. به‌ویژه باید معلوم شود چه تجربه‌هایی حجاب را با کرامت، زیبایی، ایمان و تعلق پیوند می‌دهند و چه تجربه‌هایی آن را با تحقیر، تعارض یا اجبار مرتبط می‌کنند.
چهارم، رابطه میان سیاست فرهنگی و ابزار حقوقی باید از نظر پیامد مستقل سنجیده شود. وضعیت جاری خود فرصتی پژوهشی ایجاد کرده است: قانون جدید عفاف و حجاب تا شهریور ۱۴۰۵ ابلاغ نشده، در حالی که مقررات پیشین و ترتیبات فرهنگی همچنان وجود دارند. مقایسه شهرها، نسل‌ها و محیط‌هایی با الگوهای متفاوت تعامل می‌تواند نشان دهد چه ترکیبی از اعتماد، آموزش، هنجار همسالان و ضمانت اجرا با چه نوع نتیجه‌ای همراه است؛ بدون چنین ارزیابی‌ای، مناقشه سیاسی جای سنجش اثر را می‌گیرد.
از منظر دینی نیز «التزام» صرفاً ظاهر رفتار نیست. قرآن در آیات مربوط به پوشش، خطاب اخلاقی و ایمانی را با مسئولیت مؤمنان پیوند می‌دهد (نور: ۳۰ـ۳۱؛ احزاب: ۵۹)، اما تبدیل این مبنا به سیاست اجتماعی نیازمند شناخت مستقل جامعه و پیامد ابزارهاست. دلیل دینی برای حجاب و داوری تجربی درباره شیوه‌های ترویج یا تنظیم آن دو سطح متفاوت‌اند و نباید جای یکدیگر نشانده شوند.
برآیند تحلیل آن است که میدان زمانی ظرفیت بیشتری برای تقویت التزام پایدار پیدا می‌کند که به‌جای فرض یک مخاطب واحد، روابط اعتماد و معانی متفاوت حجاب را بشناسد؛ اثر اقناع، هنجار و الزام را جداگانه بسنجد؛ و موفقیت را فقط با ظاهر پوشش اندازه نگیرد. آزمون راهبردی میدان این است که آیا آرایش بازیگران می‌تواند هم‌زمان «فهم دینی»، «اعتماد به رابطه»، «امکان انتخاب اخلاقی» و «شفافیت قاعده عمومی» را تولید کند یا این منابع قدرت در حال خنثی‌کردن یکدیگرند.
منابع
- Bicchieri, C. (2006). The Grammar of Society: The Nature and Dynamics of Social Norms. Cambridge University Press.
- Delpazir, A., & Sadeghi, F. (2024). “Our House Was a Small Islamic Republic”: Social Policing and Resilient Resistance in Contemporary Iran. Social Sciences, 13(8), 382. https://doi.org/10.3390/socsci13080382. متن مقاله
- Fligstein, N., & McAdam, D. (2012). A Theory of Fields. Oxford University Press.
- Foroutan, Y. (2022). Demographic analysis on social perceptions of Hijab in contemporary Iran: dimensions and determinants. British Journal of Middle Eastern Studies, 49(5), 736–746. https://doi.org/10.1080/13530194.2020.1847041. صفحه مقاله
- Pourazad, N., & Ghaffari, M. (2025). Psychopolitics and Instagram: A Qualitative Study of the Psychic Life of Iranian Women Micro-Celebrities on Instagram. Australian Feminist Studies, 39(121), 332–353. صفحه مقاله
- Tyler, T. R. (2006). Why People Obey the Law. Princeton University Press.
- Abbasa, L., & Elhosary, M. (2025). Digitized Narratives on #MahsaAmini: Constructing a Digital Transnational Feminist Movement on TikTok. Women’s Studies in Communication, 48(1), 122–147. صفحه مقاله
- حسین‌زاده، علی؛ نیازی، محسن؛ و شفایی‌مقدم، الهام. (۱۳۹۷). بررسی رابطه عوامل اجتماعی و فرهنگی و نگرش به هنجار پوشش اسلامی؛ مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه کاشان. دوفصلنامه دین و ارتباطات. چکیده و مشخصات پژوهش
- صابریان، مهناز، و اسلامی، محمدعلی. (۱۴۰۵). پیش‌بینی نگرش به حجاب بر اساس سبک‌های فرزندپروری، سلامت روانی و سبک زندگی در دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه دوم شهر تهران. روان‌شناسی انگیزش، رفتار و سلامت، ۴(۱)، ۱–۱۱. متن مقاله
- شورای عالی انقلاب فرهنگی. (۱۳۸۴). راهبردهای گسترش فرهنگ عفاف، مصوب جلسه ۵۶۶ مورخ ۴/۵/۱۳۸۴. متن مصوبه و راهبردها
- جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۷۵، با اصلاحات بعدی). کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی ـ تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده، ماده ۶۳۸. متن ماده قانونی
- پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات. (۱۴۰۲). موج چهارم پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- نیکزاد، علی. (۱۴۰۵، ۱۴ شهریور). اظهارات در جلسه علنی مجلس درباره وضعیت ابلاغ قانون حمایت از خانواده از طریق ترویج فرهنگ عفاف و حجاب. گزارش اظهارات
افزودن دیدگاه جدید