التزام یا عدم التزام به حجاب را نمی‌توان پیامد مستقیم «میزان دینداری» دانست. شواهد موجود نشان می‌دهند دست‌کم چهار سطح باید از یکدیگر جدا شوند: باور به ارزش یا وجوب دینی حجاب، پذیرش آن به‌عنوان هنجار اجتماعی، پذیرش مشروعیت الزام قانونی، و رفتار واقعی پوشش. این سطوح می‌توانند هم‌سو یا از یکدیگر گسسته باشند. التزام پایدار بیشتر هنگامی شکل می‌گیرد که هنجار دینی به‌صورت خودآیین درونی شود، با هویت و سبک زندگی فرد سازگاری بیابد و در خانواده و شبکه‌های مرجع معتبر پشتیبانی شود. در مقابل، عدم التزام می‌تواند از تضعیف باور دینی ناشی شود، اما همچنین ممکن است محصول رد اجبار، تعارض هویتی، تغییر هنجار همسالان، مصرف رسانه‌ای، بی‌اعتمادی به مرجع یا تبدیل پوشش به نماد سیاسی باشد. بنابراین رفتار ظاهری به‌تنهایی شاخص قابل اتکایی برای سنجش باور دینی نیست.

۱. صورت پرسش و مسیر بررسی

«حجاب» در این گزارش فقط یک حکم فقهی یا قطعه پوشاک نیست، بلکه کنشی چندمعناست که می‌تواند هم‌زمان حامل دینداری، حیا، هویت خانوادگی، تعلق اجتماعی، سلیقه زیبایی‌شناختی، سبک زندگی، تبعیت قانونی یا موضع‌گیری نسبت به نظم سیاسی باشد. مطالعات تاریخی ایران نیز نشان داده‌اند که پوشش در دوره‌های مختلف معانی دینی، فرهنگی، زیبایی‌شناختی و سیاسی متفاوت و حتی متعارضی گرفته است (Shirazi, 2019).

برای فهم رفتار، تفکیک چهار متغیر ضروری است: «باور دینی به حجاب»، «پذیرش مطلوبیت اجتماعی حجاب»، «پذیرش حق دولت برای الزام آن» و «رفتار واقعی». نظریه رفتار برنامه‌ریزی‌شده نیز نشان می‌دهد رفتار فقط از نگرش فرد ناشی نمی‌شود؛ هنجارهای ادراک‌شده، قصد و کنترل ادراک‌شده بر رفتار نیز دخالت دارند (Ajzen, 1991). در حوزه قانون، مطالعات مشروعیت و عدالت رویه‌ای نیز میان قبول محتوای یک هنجار و قبول شیوه الزام آن تفاوت می‌گذارند (Nagin & Telep, 2017).

بررسی حاضر، منابع نظری روان‌شناسی انگیزش و هویت، مطالعات حجاب در ایران، خانواده و رسانه، پیمایش افکار عمومی و وضعیت نهادی پس از ۱۴۰۱ را تلفیق می‌کند. محدودیت اساسی این ادبیات، کمبود داده‌های طولی و ملی است که این چهار سطح را هم‌زمان و با سنجش رفتار واقعی اندازه‌گیری کرده باشند.

۲. پاسخ پژوهشی به پرسش

نخستین سازوکار، کیفیت درونی‌شدن هنجار دینی است. نظریه خودتعیین‌گری میان پذیرش «خودآیین» یک ارزش _ زیرا فرد آن را شخصاً درست و بخشی از هویت خود می‌داند _ و پذیرش «کنترل‌شده» ناشی از فشار، ترس، شرم یا انتظار دیگران تفاوت می‌گذارد. پژوهش Legate بر ۷۹۱ زن در ایران و عربستان نشان داد زنانی که دلایل خودآیین‌تری برای پوشیدن حجاب داشتند، هنگام پوشیدن آن، عاطفه مثبت‌تر و عاطفه منفی کمتری تجربه می‌کردند؛ انگیزش کنترل‌شده الگوی بسیار ناپایدارتری داشت (Legate et al., 2020). این مطالعه استمرار رفتار را به‌صورت علّی نمی‌سنجد، اما نشان می‌دهد یک رفتار ظاهراً یکسان، بسته به علت انجام آن، تجربه روانی متفاوتی دارد.

از همین منظر می‌توان فهمید چرا «رفتار باحجاب» لزوماً به معنای اعتقاد عمیق نیست و «کاهش التزام رفتاری» نیز همیشه به معنای ترک باور دینی نیست. فرد ممکن است به دلیل خانواده، آبرو، محیط کار یا ضمانت قانونی پوششی را رعایت کند بی‌آنکه آن را درونی کرده باشد؛ یا ممکن است اصل حجاب را ارزش دینی بداند، ولی نوع خاصی از تعریف رسمی یا اجبار قانونی را نپذیرد. یک پژوهش کیفی  درباره دانشجویان ایرانی، تحول ارزش‌ها، تعارض هنجاری، تردیدهای اعتقادی و آنچه نویسندگان «پارادوکس اجتماعی‌ـ‌فرهنگی» می‌نامند را در فرایند حفظ یا ترک حجاب برجسته کرد (Fani et al., 2020). مطالعه مبتنی بر نظریه زمینه‌ای بود و بنابراین برای کشف سازوکار مفید است، نه برآورد شیوع آن در کل جامعه.

خانواده دومین عرصه تعیین‌کننده است، اما اثر آن خطی نیست. مطالعات عمومی‌تر درباره اجتماعی‌شدن دینی نشان می‌دهند حمایت از خودمختاری، امکان پرسش و مشاهده التزام اصیل والدین با درونی‌شدن خودآیین‌تر دین ارتباط دارد؛ در مقابل، «پذیرش مشروط»—یعنی وابسته‌کردن محبت یا تأیید به تبعیت—بیشتر با درونی‌سازی کنترل‌شده مرتبط است (Brambilla et al., 2015). این مطالعه بر جوانان کاتولیک ایتالیایی انجام شده و انتقال مستقیم آن به مسئله حجاب در ایران مجاز نیست، اما سازوکار تمایز میان الگوسازی و کنترل خانوادگی را روشن می‌کند. یک پژوهش کیفی درباره ایران نیز خانواده را نه فقط مجرای انتقال هنجار، بلکه عرصه‌ای برای مذاکره و تعارض نسلی بر سر پوشش نشان می‌دهد؛ هرچند چارچوب و نمونه کیفی آن نماینده کل خانواده‌های ایرانی نیست (Delpazir & Sadeghi, 2024).

نسل و تحصیلات نیز با نگرش به حجاب مرتبط‌اند. برخی تحلیل جمعیت‌شناختی نشان داد سن و تحصیلات از متغیرهای مهم تفاوت نگرش‌اند و گروه‌های جوان‌تر و تحصیل‌کرده‌تر به‌طور میانگین نگرش‌های بازتری نسبت به پوشش گزارش کرده‌اند (Foroutan, 2022). پژوهشی قدیمی‌تر  بر ۲۵۳ زن ایرانی نیز سن بالاتر را با التزام بیشتر و سابقه طولانی‌تر استفاده از فیس‌بوک را با گرایش کمتر به پوشش مرتبط یافت (Young et al., 2014). اما شیوه نمونه‌گیری آن، گلوله‌برفی و داده‌ها مربوط به ۲۰۱۱ است؛ بنابراین نه اثر علّی رسانه را ثابت می‌کند و نه وضعیت امروز ایران را نمایندگی می‌کند.

«اثر نسل» نیز نباید به تفاوت سنی زیستی فروکاسته شود. نسل‌های مختلف در محیط‌های متفاوتی از خانواده، آموزش، رسانه، مرجعیت و سیاست اجتماعی شده‌اند. برای نسل‌های جوان‌تر، پوشش بیش از گذشته در میدان جهانی مد، بدن، سبک زندگی و بازنمایی دیجیتال قرار گرفته است. رسانه در اینجا صرفاً حامل پیام ضد یا موافق حجاب نیست؛ گروه مرجع را گسترش می‌دهد و امکان مقایسه سبک‌های زندگی و ساخت هویت بصری را فراهم می‌کند. بنابراین می‌تواند هم اجتماعات دینی و «مد محجبه» را تقویت کند و هم منابع هویتی بدیل در اختیار مخاطب قرار دهد. تاریخ اجتماعی حجاب در ایران نیز نشان می‌دهد مرز میان «حجاب»، «مد» و «سبک زندگی» همواره ثابت نبوده است (Shirazi, 2019).

در چنین وضعی پوشش به بخشی از کار هویتی تبدیل می‌شود. مصاحبه با ۲۰ زن ایرانی که تجربه «بدحجابی» داشتند، نشان داد مشارکت‌کنندگان پوشش خود را از جمله ابزاری برای بیان خویشتن و فاصله‌گیری از معانی‌ای می‌دانستند که حجاب برای آنان منتقل می‌کرد (Bayat & Hodges, 2024). این مطالعه کوچک و هدفمند است و نمی‌توان آن را به همه زنان تعمیم داد؛ اهمیت آن در آشکارکردن سازوکار است: پوشش می‌تواند نه فقط نشانه باور درباره «حکم»، بلکه زبان نمادین هویت باشد.

این چندمعنایی نقش مرجعیت را نیز پیچیده می‌کند. هنگامی که حجاب اساساً به‌عنوان حکم دینی فهم می‌شود، اعتماد به مرجع تفسیری و باور به مبنای دینی آن اهمیت بیشتری می‌یابد؛ اما هنگامی که همان پوشش با خانواده، دولت، سبک زندگی یا مناقشه سیاسی درآمیخته است، پذیرش یا رد آن می‌تواند متوجه لایه دیگری از معنا باشد. ازاین‌رو نمی‌توان از مشاهده عدم التزام، بدون داده مکمل، نتیجه گرفت که فرد اصل دین یا حتی اصل ارزش پوشیدگی را رد کرده است.

مهم‌ترین شاهد مستقیم درباره فاصله میان هنجار و الزام از پیمایش ملی CISSM دانشگاه مریلند در مارس ۲۰۲۴ به دست می‌آید. این پیمایش تلفنی احتمالی با ۱۰۰۹ پاسخ‌گو از همه ۳۱ استان نشان داد ۱۷ درصد آزادی بیشتر زنان در پوشش و عدم برخورد را ترجیح می‌دادند؛ ۳۸ درصد می‌گفتند زنان بهتر است حجاب را رعایت کنند اما با افراد غیرملتزم برخورد نشود؛ و ۴۲ درصد طرفدار برخورد بودند. بنابراین ۵۵ درصد با برخورد موافق نبودند، درحالی‌که بخش بزرگی از همین گروه همچنان رعایت حجاب را مطلوب می‌دانست. همچنین ۶۴ درصد با توقیف خودرو یا جریمه به سبب عدم رعایت حجاب داخل خودرو مخالف بودند (Gallagher, Mohseni, & Ramsay, 2024). این یافته به‌روشنی نشان می‌دهد «پذیرش هنجار» و «پذیرش ابزار الزام» یک متغیر نیستند؛ هرچند تلفنی‌بودن پیمایش، حساسیت موضوع و استفاده از تحلیل‌های بدون وزن از محدودیت‌های تفسیر آن است.

از منظر روان‌شناختی نیز الزام ممکن است به رفتار بیرونی بینجامد بی‌آنکه پذیرش درونی ایجاد کند. در سطح عمومی‌تر، یک فراتحلیل بر ۳۳ مطالعه نشان می‌دهد زبان ادراک‌شده به‌مثابه تهدیدکننده آزادی با خشم، افکار منفی و «واکنش روان‌شناختی» بیشتر همراه است (Li & Shi, 2026). این یافته درباره پیام‌های اقناعی است و نباید مستقیماً به سیاست حجاب تعمیم داده شود؛ اما سازوکاری را توضیح می‌دهد که به‌طور نظری می‌تواند در شرایط ادراک اجبار فعال شود. در سوی دیگر، ضمانت اجرا می‌تواند از مسیر هزینه و احتمال مجازات رفتار را تغییر دهد حتی اگر نگرش ثابت مانده باشد. به همین دلیل رفتار مشاهده‌شده، به‌ویژه در محیط‌های دارای الزام، شاخص مستقیمی برای سنجش باور نیست.

۳. تبیین تحلیلی و دلالت‌های فرهنگی‌ـ‌تبلیغی

برآیند منابع را می‌توان در چهار حلقه فهم کرد. حلقه نخست معنا و باور است: آیا حجاب در دستگاه دینی فرد اساساً واجب، فضیلت، انتخاب یا امر کم‌اهمیتی است؟ حلقه دوم هویت و انگیزش است: آیا این هنجار بخشی از «منِ مطلوب» فرد شده یا عمدتاً برای اجتناب از سرزنش رعایت می‌شود؟ حلقه سوم عرف و شبکه است: خانواده، دوستان، محیط تحصیل، کار و رسانه چه نوع پوششی را عادی، زیبا، محترمانه یا نامعمول تعریف می‌کنند؟ حلقه چهارم نهاد و قانون است: آیا فرد قانون و شیوه اجرای آن را مشروع می‌داند و هزینه عدم تبعیت را چگونه ارزیابی می‌کند؟ رفتار واقعی حاصل برهم‌کنش این چهار حلقه است، نه خروجی یکی از آن‌ها.

این مدل دست‌کم چهار نوع گسست را قابل تشخیص می‌کند. ممکن است باور بدون رفتار وجود داشته باشد؛ برای مثال هنجار دینی پذیرفته است اما با هویت، گروه مرجع یا سبک زندگی روزمره ناسازگار شده است. ممکن است رفتار بدون باور رخ دهد؛ یعنی فشار خانواده، موقعیت شغلی یا قانون رفتار را حفظ کند. صورت سوم پذیرش هنجار بدون پذیرش اجبار است که پیمایش ۲۰۲۴ به‌صورت مستقیم وجود آن را نشان می‌دهد. صورت چهارم نیز رد تعریف رسمی از حجاب بدون رد همه اشکال پوشیدگی یا دینداری است. خلط این صورت‌ها یکی از موانع فهم دقیق تحولات حجاب است.

در این چارچوب، مفهوم «مرجعیت» نیز از صدور حکم فراتر می‌رود و به اعتماد تفسیری مربوط می‌شود. وقتی مخاطب مرجع دینی را مستقل، آگاه به زندگی واقعی و برخوردار از صلاحیت می‌بیند، امکان اینکه حکم به معنای شخصی تبدیل شود بیشتر است؛ اما هنگامی که منبع دینی، نهاد سیاسی و سازوکار اجرای قانون در ذهن مخاطب بر هم منطبق شوند، ارزیابی هر یک می‌تواند بر دیگری سرریز کند. بنابراین واکنش به حجاب گاهی داوری درباره محتوای دینی و گاهی داوری درباره حامل، شیوه اعمال یا معنای اجتماعی آن است.

برای فهم تبلیغ دینی، نتیجه اساسی این نیست که از پیش کدام عامل «مهم‌تر» فرض شود، بلکه اینکه شاخص پوشش نباید به‌تنهایی معادل دینداری، اعتماد دینی یا پذیرش حکم تلقی شود. شناخت مخاطب مستلزم سنجش جداگانه باور فقهی، معنای شخصی حجاب، اعتماد به مرجع، هنجار همسالان، موضع نسبت به الزام و رفتار واقعی است. بدون این تفکیک، هم «باحجابی» بیش از حد دینی تفسیر می‌شود و هم «عدم التزام» بیش از حد به بی‌اعتقادی نسبت داده می‌شود.

۴. لبه تحولات واقعیت و دانش

واقعیت اجتماعی پس از اعتراضات ۱۴۰۱ با ادبیات قدیمی‌تر فاصله محسوسی پیدا کرده است. تا سپتامبر ۲۰۲۶، الزام پیشین حجاب در ایران لغو نشده، اما اجرای آن در برخی فضاهای شهری نسبت به سال‌های قبل به‌طور محسوسی کاهش یافته و هم‌زمان گزارش‌هایی از برخوردهای موردی، بازداشت یا تعطیلی کسب‌وکارها ادامه دارد. قانون جدید و سخت‌گیرانه‌تر «حجاب و عفاف» نیز، بنا بر توضیح رسمی دولت ایران در سازمان بین‌المللی کار، هنوز ابلاغ نشده و در نتیجه از نظر حقوق داخلی قابل اجرا نیست. گزارش‌های خبری جاری نیز از تداوم اختلاف درون ساختار حکمرانی بر سر میزان و شیوه اجرای الزام خبر می‌دهند.

این وضعیت یک پیام تحلیلی مهم دارد: وقتی احتمال اجرای قانون و هنجار مشاهده‌شده در خیابان تغییر می‌کند، رفتار پوششی نیز می‌تواند بدون تغییر هم‌زمان باور دینی تغییر کند. «هنجار توصیفی»—آنچه فرد می‌بیند دیگران واقعاً انجام می‌دهند—به‌تدریج ممکن است از «هنجار تجویزی»—آنچه نهاد رسمی درست می‌داند—فاصله بگیرد. در نتیجه، پژوهش‌های پیش از ۱۴۰۱، از جمله مطالعه فیس‌بوک ۲۰۱۱، برای توصیف وضعیت امروز کفایت ندارند.

لبه دانش نیز به سمت عبور از دوگانه ساده «باحجاب/بی‌حجاب» حرکت می‌کند. اکنون لازم است پوشش به‌صورت پیوستاری از سبک‌ها و در کنار انگیزش، معنا، زمینه مکانی و مخاطب اجتماعی مطالعه شود. همچنین تفکیک «اثر رسانه» از خودانتخابی کاربران، و تفکیک «اثر نسل» از سن، تحصیلات و دوره تاریخی، بدون داده طولی ممکن نیست. شواهد فعلی از مدل چندعاملی حمایت می‌کنند، اما هنوز وزن نسبی خانواده، باور، همسالان، رسانه، اعتماد و الزام در ایران امروز معلوم نیست.

۵. جمع‌بندی و اولویت‌های پژوهشی

التزام به حجاب بیشترین ثبات را زمانی دارد که باور دینی به‌صورت خودآیین در هویت فرد ادغام شود، با شبکه‌های مهم اجتماعی و سبک زندگی او تعارض شدید نداشته باشد و مرجع انتقال‌دهنده هنجار معتبر شناخته شود. در مقابل، فاصله میان باور و رفتار ممکن است از تعارض هویتی و اجتماعی ناشی شود؛ فاصله میان هنجار و قانون از مسئله مشروعیت الزام؛ و رفتار بدون باور از فشار اجتماعی یا هزینه قانونی. خانواده، نسل و رسانه این فرایند را نه به‌صورت مستقل، بلکه با تغییر منابع هویت، گروه‌های مرجع و کیفیت درونی‌شدن هنجار شکل می‌دهند. در ایران معاصر، سیاسی و نهادی‌شدن مسئله پوشش نیز سبب شده است که رفتار حجاب همواره نتواند به‌سادگی به باور دینی ترجمه شود.

  • باور دینی، مطلوبیت اجتماعی، مشروعیت الزام و رفتار واقعی حجاب در افراد ایرانی طی زمان چگونه از یکدیگر جدا یا به هم نزدیک می‌شوند؟ 
  • سبک‌های متفاوت اجتماعی‌شدن خانوادگی—الگوسازی، گفت‌وگو، کنترل و پذیرش مشروط—چه اثری بر درونی‌شدن پایدار حجاب دارند؟ 
  • رسانه‌های اجتماعی از طریق تغییر هنجار ادراک‌شده، هویت بصری یا انتخاب گروه مرجع بر پوشش اثر می‌گذارند، یا عمدتاً کاربران از پیش متفاوت را جذب می‌کنند؟ 
  • اعتماد به مرجع دینی، اعتماد به نهاد عمومی و پذیرش شیوه اجرای قانون هر یک مستقل از دیگری چه اثری بر معنای دینی و رفتار پوششی دارند؟ 

  • تغییر هنجارهای مشاهده‌شده پس از ۱۴۰۱ در شهرها، نسل‌ها و طبقات اجتماعی مختلف چگونه بر رفتار و نگرش اثر گذاشته است؟

    منابع

  1. Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211. DOI: 10.1016/0749-5978(91)90020-T.
  2. Bayat, F., & Hodges, N. (2024). Just say “No” to compulsory hijab: Exploring the motivations and meanings of bad-hijabi in Iran. Clothing and Textiles Research Journal, 42(4), 247–262. DOI: 10.1177/0887302X221089580. صفحه مقاله
  3. Brambilla, M., Assor, A., Manzi, C., & Regalia, C. (2015). Autonomous versus controlled religiosity: Family and group antecedents. The International Journal for the Psychology of Religion, 25(3), 193–210. DOI: 10.1080/10508619.2014.888902. صفحه مقاله
  4. Delpazir, A., & Sadeghi, F. (2024). “Our house was a small Islamic Republic”: Social policing and resilient resistance in contemporary Iran. Social Sciences, 13(8), 382. DOI: 10.3390/socsci13080382. متن مقاله
  5. Fani, M., Mohtashami, J., Karamkhani, M., & Abdoljabbari, M. (2020). Confrontation process of students with hijab. Journal of Religion and Health, 59(1), 204–222. DOI: 10.1007/s10943-018-0712-1. PubMed
  6. Foroutan, Y. (2022). Demographic analysis on social perceptions of Hijab in contemporary Iran: Dimensions and determinants. British Journal of Middle Eastern Studies, 49(5), 736–746. DOI: 10.1080/13530194.2020.1847041. صفحه مقاله
  7. Gallagher, N. W., Mohseni, E., & Ramsay, C. (2024). The Raisi Period: Iranian Public Attitudes on Domestic Issues. Center for International and Security Studies at Maryland, University of Maryland. گزارش و داده‌های پیمایش
  8. Legate, N., Weinstein, N., Sendi, K., & Al-Khouja, M. (2020). Motives behind the veil: Women’s affective experiences wearing a veil depend on their reasons for wearing one. Journal of Research in Personality, 87, 103969. DOI: 10.1016/j.jrp.2020.103969. صفحه مقاله
  9. Li, Z., & Shi, J. (2026). Message effects on psychological reactance: Meta-analyses. Human Communication Research, 52(1), 38–52. DOI: 10.1093/hcr/hqaf016. مقاله در Oxford Academic
  10. Nagin, D. S., & Telep, C. W. (2017). Procedural justice and legal compliance. Annual Review of Law and Social Science, 13, 5–28. DOI: 10.1146/annurev-lawsocsci-110316-113310. Annual Reviews
  11. Shirazi, F. (2019). The veiling issue in 20th century Iran in fashion and society, religion, and government. Religions, 10(8), 461. DOI: 10.3390/rel10080461. متن مقاله
  12. Young, S. D., Shakiba, A., Kwok, J., & Montazeri, M. S. (2014). The influence of social networking technologies on female religious veil-wearing behavior in Iran. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 17(5), 317–321. DOI: 10.1089/cyber.2013.0338. متن مقاله
  13. International Labour Organization. (2025). Comments concerning Iran and the Chastity and Hijab Law: Government response. متن موضع رسمی دولت ایران در ILO
  14. Associated Press. (2026, September 16). Iran hesitates to clamp down on defiance of headscarf rules as war and economic pressures mount. گزارش خبری