اقامه دین در عرصه بین‌الملل را نمی‌توان صرفاً امتداد جغرافیایی فعالیت‌های دینی در داخل کشور دانست. با عبور از مرزهای یک جامعه، اصل مأموریت دینی تغییر نمی‌کند، اما محیط تحقق آن دگرگون می‌شود. تفاوت زبان، حافظه تاریخی، ساختار فرهنگی، ترکیب مذهبی، مسائل اجتماعی و حتی تلقی مخاطبان از «دین»، شرایطی پدید می‌آورد که صورت حضور روحانیت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. از همین رو، مسئله اصلی در کارویژه بین‌المللی روحانیت صرفاً افزایش حضور یا توسعه نهادهای دینی در خارج از کشور نیست؛ مسئله این است که صلاحیت دینی چگونه در محیطی متفاوت به کنشی متناسب و مؤثر تبدیل می‌شود.
دامنه کارویژه‌های پیش‌بینی‌شده برای عرصه بین‌الملل نیز مؤید چنین برداشتی است. این کارویژه‌ها به تبلیغ محدود نیستند و فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، فرهنگی، ارتباطی و مدیریتی را نیز دربرمی‌گیرند. بنابراین، روحانی در این عرصه ممکن است مبلغ یا مدرس باشد، در گفت‌وگویی علمی و دینی مشارکت کند، با نخبگان و مراکز علمی ارتباط برقرار سازد یا مسئولیتی نهادی و مرتبط با مأموریت دینی بر عهده گیرد. این تنوع، مسئله تصدی‌گری را از دوگانه ساده «تبلیغ یا مدیریت» خارج می‌کند و آن را به پرسشی درباره صورت‌های متفاوت تحقق مأموریت تبدیل می‌سازد.
ثبات مأموریت، تفاوت میدان
اقامه دین، به‌عنوان غایت مشترک کارویژه‌های روحانیت، در محیط بین‌المللی نیز نقطه آغاز است؛ اما وحدت غایت به معنای یکسان‌بودن روش تحقق آن نیست. مخاطبی که در جامعه‌ای با اکثریت مسلمان زندگی می‌کند، اقلیت مسلمانی که در محیطی سکولار یا مسیحی زیست دارد، دانشگاهی غیرمسلمان و پیرو یک دین دیگر، الزاماً پرسش‌ها، پیش‌فرض‌ها و تجربه یکسانی از دین ندارند. حتی یک مفهوم دینی واحد ممکن است در این محیط‌ها در شبکه‌ای متفاوت از معانی قرار گیرد.
پژوهشی درباره تجربه تبلیغ اسلام در آمریکای لاتین، همین مسئله را به‌صورت میدانی نشان می‌دهد. در این مطالعه، زبان، دین، فرهنگ و آداب جامعه مقصد از عوامل مؤثر بر فرایند تبلیغ شناخته شده‌اند (الویری، غمامی و رضایی شریف‌آبادی، ۱۴۰۰). اهمیت این یافته برای کارویژه روحانیت آن است که شناخت محیط مقصد را از آگاهی‌ای جانبی به یکی از مقدمات کنش دینی تبدیل می‌کند. مبلغی که از محتوای دینی برخوردار است اما دستگاه معنایی مخاطب را نمی‌شناسد، ممکن است سخنی صحیح عرضه کند که در محیط جدید به‌درستی فهم نشود یا اساساً به مسئله مخاطب پاسخ ندهد. در چنین شرایطی، «زمینه‌مندی» را می‌توان اصل تنظیم‌کننده صورت حضور دانست. زمینه‌مندی به معنای تغییر اصول دین بر اساس پسند مخاطب نیست؛ بلکه به انتخاب مسئله، زبان، روش ارتباط و قالب کنش متناسب با محیط مربوط است. ثبات مأموریت و انعطاف در صورت تحقق آن، از این حیث نه متعارض، بلکه مکمل یکدیگرند.
کنش بین‌المللی زمانی پیچیده‌تر می‌شود که مخاطب صرفاً دریافت‌کننده پیام نباشد و خود از سنت فکری، دینی و فرهنگی مستقلی برخوردار باشد. در چنین موقعیتی، شناخت دیگری بخشی از فرایند ارتباط است. صورت‌بندی مفهوم «هم‌شناسی فرهنگی» بر مبنای مفهوم قرآنی تعارف، برای شناخت متقابل و استماع در مواجهه میان‌فرهنگی مهم است(غمامی و اسلامی‌تنها، ۱۴۰۱). این تلقی، شناخت دیگری را در برابر حفظ هویت دینی قرار نمی‌دهد.
برای مأموریت روحانیت، نتیجه مهم آن است که «شناخت مخاطب» صرفاً ابزاری برای افزایش قدرت اقناع نیست. در برخی موقعیت‌ها، فهم درست دیگری، خود شرط گفت‌وگوی معتبر است. روحانی‌ای که در محیط بین‌المللی فعالیت می‌کند، افزون بر دانستن آنچه عرضه می‌کند، باید دریابد با چه دستگاه معرفتی و فرهنگی وارد ارتباط شده است. بدون چنین شناختی، خطر پاسخ‌دادن به پرسشی که مخاطب ندارد یا فهم نادرست پرسشی که واقعاً دارد، افزایش می‌یابد.
تبلیغ، گفت‌وگو و تعامل
تفاوت زمینه‌ها سبب می‌شود همه فعالیت‌های دینی بین‌المللی را نتوان ذیل یک منطق ارتباطی قرار داد. در تبلیغ، غرض اصلی معرفی، تبیین و دعوت است. در گفت‌وگوی علمی یا بین‌دینی، علاوه بر تبیین موضع خود، فهم استدلال و موضع طرف مقابل نیز بخشی از فرایند است. در تعامل فرهنگی نیز ممکن است زمینه‌هایی برای همکاری بر پایه مسائل یا مشترکات شکل گیرد.
پژوهشی درباره اصول ارتباطات میان‌فرهنگی در قرآن و سیره پیامبر، طیفی از صورت‌های مواجهه ـ از تأکید بر مشترکات تا دعوت و گفت‌وگوی علمی ـ را نشان می‌دهد (مستوفی شربیانی و غلامی، ۱۴۰۳). بر این مبنا، تبلیغ، گفت‌وگو و تعامل را نباید سه مأموریت رقیب تلقی کرد. هر سه می‌توانند در خدمت اقامه دین قرار گیرند، اما موقعیت و منطق خاص خود را دارند. این تفکیک برای تصدی‌گری نیز اهمیت دارد. اداره یک مرکز آموزشی اسلامی در یک کشور، نمایندگی علمی در گفت‌وگوی ادیان و فعالیت رسانه‌ای برای مخاطب بین‌المللی، همگی ممکن است در امتداد مأموریت دینی باشند، اما از حیث مخاطب، دانش زمینه‌ای و مهارت‌های لازم یکسان نیستند. وحدت غایت نباید تفاوت اقتضائات حرفه‌ای را پنهان کند.
از تقسیم کار تا صلاحیت ترکیبی
تمایز کارویژه‌های اختصاصی، ترجیحی و مشترک در عرصه بین‌الملل از همین جهت اهمیت می‌یابد. در کارویژه‌ای که ماهیت آن مستقیماً به صلاحیت اجتهادی، معرفت تخصصی دینی یا نمایندگی یک سنت علمی حوزوی وابسته است، نقش روحانی برجستگی بیشتری دارد. در برخی فعالیت‌ها، حضور او مزیتی مهم ایجاد می‌کند، هرچند فعالیت منحصر به روحانیت نیست. در دسته سوم، روحانی یکی از عناصر یک مجموعه حرفه‌ای است و تحقق مأموریت به همکاری او با مترجم، پژوهشگر، مدیر، متخصص رسانه، کارشناس منطقه یا صاحب تخصص دیگری وابسته می‌شود. در این سطح می‌توان از «صلاحیت ترکیبی» سخن گفت. کنش مؤثر بین‌المللی دست‌کم به صلاحیت دینی، شناخت زمینه و صلاحیت ارتباطی و بینافرهنگی نیاز دارد و برحسب نوع کارویژه، صلاحیت تخصصی دیگری نیز به آن افزوده می‌شود. پژوهشی درباره رهبران دینی مسلمان در سریلانکا نیز اهمیت شایستگی بینافرهنگی را در محیط‌های متکثر برجسته می‌کند (Ramzy, Alshighaybi & Rislan, 2022).
صلاحیت ترکیبی، البته، الزاماً به معنای جمع‌شدن همه این توانایی‌ها در یک فرد نیست. گاه ویژگی مأموریت اقتضا می‌کند خود روحانی به زبان و فرهنگ مقصد مسلط باشد؛ در فعالیتی دیگر، بخشی از ظرفیت لازم را می‌توان از طریق تیم تخصصی تأمین کرد. ازاین‌رو، پرسش «آیا روحانی متصدی باشد؟» در بسیاری از موارد باید به پرسشی دقیق‌تر تبدیل شود: برای تحقق این کارویژه چه صلاحیت‌هایی لازم است و کدام‌یک باید در شخص متصدی و کدام‌یک در ساختار پشتیبان او وجود داشته باشد؟ این تحلیل، معیار ارزیابی حضور بین‌المللی را نیز تغییر می‌دهد. تعداد کشورها، مراکز، برنامه‌ها، سفرهای تبلیغی یا مخاطبان، اطلاعات مهمی درباره گستره فعالیت فراهم می‌کنند، اما به‌تنهایی از تحقق مأموریت خبر نمی‌دهند. برای سنجش نسبت یک فعالیت با اقامه دین باید پرسید چه «اثر بینافرهنگی» ایجاد کرده است.
اثر بینافرهنگی را نباید فقط به تغییر اعتقاد مخاطب فروکاست. برای یک مخاطب ممکن است درک دقیق‌تری از اسلام یا تشیع حاصل شود؛ در موقعیتی دیگر، سوءبرداشتی معرفتی اصلاح گردد؛ برای یک جامعه مسلمان، دسترسی معتبر به آموزش دینی فراهم شود؛ در فضای دانشگاهی، امکان گفت‌وگویی پایدار شکل گیرد؛ یا رابطه‌ای علمی و فرهنگی، زمینه انتقال دقیق‌تر معارف را ایجاد کند. ازاین‌رو، مسئله نهایی عرصه بین‌الملل «حضور بیشتر» یا «تصدی کمتر» نیست. مسئله، توان تبدیل صلاحیت دینی به کنشی زمینه‌شناس، حرفه‌ای و دارای اثر بینافرهنگی است. در چنین الگویی، تصدی مسئولیت نه امری حاشیه‌ای نسبت به اقامه دین است و نه به‌خودی‌خود نشانه تحقق آن؛ ارزش مأموریتی آن به ظرفیتی بستگی دارد که برای فهم مخاطب، عرضه معتبر معرفت دینی و استمرار رابطه با محیط جدید پدید می‌آورد. این منطق می‌تواند میان اصالت مأموریت و تنوع جهان مخاطبان جمع کند: پیام دینی ثابت می‌ماند، اما صورت حضور برای آنکه بتواند حامل این پیام باشد، باید میدان خود را بشناسد.
پی‌نوشت‌ها و منابع
۱. الویری، محسن؛ غمامی، سیدمحمدعلی؛ رضایی شریف‌آبادی، حسین (۱۴۰۰). «تحلیل پدیدارشناسی تبلیغ اسلام در آمریکای لاتین با رویکرد ارتباطات میان‌فرهنگی». دین و ارتباطات، سال ۲۸، شماره ۱، صص. ۱ـ۳۲. مشخصات مقاله
۲. غمامی، سیدمحمدعلی؛ اسلامی‌تنها، علی‌اصغر (۱۴۰۱). «هم‌شناسی فرهنگی به مثابه الگوی ارتباطات میان‌فرهنگی در قرآن؛ رویکردی تطبیقی». مطالعات فرهنگ ـ ارتباطات، پیاپی ۵۷، صص. ۷ـ۳۰. مشخصات مقاله
۳. مستوفی شربیانی، محمدمهدی؛ غلامی، رضا (۱۴۰۳). «اصول ارتباطات میان‌فرهنگی از منظر اسلام؛ بررسی آیات قرآن و سیره پیامبر در مواجهه با یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان». مطالعات میان‌فرهنگی، پیاپی ۵۸، صص. ۱۸۹ـ۲۱۰. مشخصات مقاله
۴. مرکز امور طلاب و دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه (۱۴۰۰). کارویژه‌های روحانیت در عرصه حوزه علمیه، جامعه، نظام و بین‌الملل. قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، دفتر برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی، مدیریت اندیشکده کارویژه‌های روحانیت.
5. Ramzy, M. I., Alshighaybi, B. M., & Rislan, M. M. (2022). “Measuring the Level of Intercultural Competence among Muslim Religious Leaders in Sri Lanka.” Religions, 13(9), 800. متن مقاله
۶. Lehmann, K. (2020). “Interreligious Dialogue in Context.” Interdisciplinary Journal for Religion and Transformation in Contemporary Society, 6(2), 237–254. مشخصات مقاله
افزودن دیدگاه جدید