بحران‌های اجتماعی چه انتظاری از روحانیت ایجاد می‌کنند و این انتظارات چه نسبتی با مأموریت اصلی تبلیغ دین دارند؟ آیا روحانی باید صرفاً تبیین‌گر آموزه‌های دینی باشد یا در جایگاه شنونده مطالبات، منتقد نارسایی‌ها، حامی آسیب‌دیدگان و میانجی تعارض‌های اجتماعی نیز حضور یابد؟ حکم اصلی آن است که این نقش‌ها ذاتاً با رسالت دینی ناسازگار نیستند و برخی از آن‌ها می‌توانند تجلی اجتماعی همان رسالت باشند. مسئله زمانی پدید می‌آید که حدود صلاحیت، مسئولیت، استقلال و پاسخ‌گویی هر نقش روشن نباشد. گلوگاه راهبردی، فقدان چارچوبی معتبر برای تشخیص نسبت نقش‌های اجتماعی روحانیت با مأموریت هدایتی و مدیریت تعارض‌های احتمالی میان آن‌هاست؛ ابهامی که می‌تواند هم به انفعال اجتماعی و هم به فرسایش اعتبار دینی بینجامد.

۱. اعتبار و ابعاد چالش

چالش چندگانگی نقش‌های روحانیت در ایران واقعی است، اما نباید آن را به «سردرگمی عمومی روحانیان» تعمیم داد. روحانیت شیعه در تاریخ معاصر صرفاً نهادی آموزشی یا مناسکی نبوده است. تعلیم و تفسیر دین، داوری اخلاقی، رسیدگی به نیازمندان، بسیج اجتماعی و مشارکت سیاسی در دوره‌های گوناگون با یکدیگر تلاقی داشته‌اند. بنابراین، اصل حضور اجتماعی پدیده‌ای جدید نیست؛ آنچه در دهه‌های اخیر تغییر کرده، تکثر انتظارات، تخصصی‌شدن مسائل اجتماعی و پیچیده‌ترشدن نسبت روحانیت با نهادهای حکمرانی است (فلاح، ۱۴۰۴؛ بستان، ۱۴۰۱).

شواهد پژوهشی از وجود این تکثر حمایت می‌کنند. فتحی و همکاران با استفاده از روش کیو، انتظارات مردم از روحانیان را در شش دسته اخلاقی، عملیاتی، سبک زندگی، تبلیغی، منفعلانه و مدیریتی شناسایی کردند. این یافته نشان می‌دهد مخاطبان تصویر واحدی از نقش مطلوب روحانی ندارند؛ هرچند روش مطالعه امکان برآورد فراوانی ملی هر انتظار را فراهم نمی‌کند (فتحی و همکاران، ۱۴۰۴). مطالعه کیفی دیگری با مصاحبه از ۲۳ روحانی جوان تهرانی، تعارض میان انتظارات اجتماعی و الزامات نقش دینی، بازتعریف هویت حرفه‌ای، سکوت، انعطاف تاکتیکی و فرسودگی را گزارش کرده است. این یافته شاهدی مستقیم بر وجود مسئله در نمونه مورد مطالعه است، نه اثبات فراگیری آن در کل روحانیت (رضازاده و همکاران، ۱۴۰۳).

بحران کرونا نمونه‌ای روشن از ظرفیت‌ها و محدودیت‌ها بود. پژوهش یوسفی لبنی و همکاران، نقش‌های حمایتی روحانیان در تشویق به رعایت بهداشت، حمایت معنوی، کمک مادی و بسیج داوطلبان را بررسی کرد و درعین‌حال به مواضع برخی روحانیان در مخالفت با محدودیت‌های بهداشتی یا توصیه‌های علمی پرداخت. این پژوهش عمدتاً تحلیلی است و میزان فراوانی رفتارها را اندازه نمی‌گیرد (یوسفی لبنی و همکاران، ۲۰۲۱). مطالعه موردی مروی و همکاران نیز نشان داد شبکه‌های مذهبی و گروه‌های داوطلب توانستند در بحران کرونا با انگیزه دینی، پیوندهای محلی و انعطاف سازمانی وارد خدمت‌رسانی شوند (مروی و همکاران، ۲۰۲۱).

شواهد مخالف دوگانه‌سازی نقش‌ها نیز اهمیت دارند. نه هر حضور اجتماعی به افزایش اعتماد می‌انجامد و نه هر خودداری از موضع‌گیری نشانه بی‌مسئولیتی است. مطالعه پدیدارشناختی خان‌محمدی و همکاران، بر پایه مصاحبه با بیست شهروند و ده روحانی تهرانی، هم فاصله اجتماعی و بی‌اعتمادی مرتبط با برخی رفتارهای نهادی و سیاسی را گزارش می‌کند و هم ظرفیت حضور در حل مشکلات واقعی مردم برای تقویت رابطه را نشان می‌دهد (خان‌محمدی و همکاران، ۱۴۰۳). بنابراین، اصل چالش معتبر است؛ اما هنوز پیمایش ملی جامعی درباره انتظارات نقش، تعارض‌های حرفه‌ای و پیامدهای واقعی عملکرد روحانیان در انواع بحران وجود ندارد.

۲. صورت‌بندی مسئله راهبردی

مسئله را می‌توان از سه منظر متفاوت صورت‌بندی کرد.

صورت‌بندی نخست، «گسترش ناموجه مأموریت روحانیت» است. مطابق این دیدگاه، کار اصلی روحانی تعلیم، تبیین و تربیت دینی است و ورود گسترده به امور سیاسی، مدیریتی، حمایتی یا میانجی‌گرانه او را از رسالت تخصصی خود دور می‌کند. قوت این تبیین، توجه به محدودیت صلاحیت و خطر تبدیل روحانی به کنشگری همه‌کاره است. ضعف آن، احتمال محدودکردن تبلیغ دین به انتقال معرفت و نادیده‌گرفتن ابعاد اجتماعی هدایت است.

صورت‌بندی دوم، «کم‌حضوری روحانیت در مسائل مردم» است. در این نگاه، جامعه از روحانی انتظار دارد هنگام رنج، بحران و تعارض حضور داشته باشد و صرفاً در موقعیت تعلیم یا مناسک دیده نشود. مطالعه بستان درباره ظرفیت‌ها و آسیب‌های تبلیغ روحانیت، کاهش نسبی اعتماد و مراجعه در کنار ضعف برخی مهارت‌های ارتباطی و عملکردی را از چالش‌های تبلیغ معرفی می‌کند (بستان، ۱۴۰۱). بااین‌حال، حضور گسترده بدون تفکیک مسئولیت می‌تواند روحانی را به جایگزین مددکار، روان‌شناس، مدیر بحران یا نماینده سیاسی تبدیل کند؛ نقش‌هایی که لزوماً صلاحیت یا اختیار ایفای آن‌ها را ندارد.

صورت‌بندی سوم، مسئله را در ابهام هویت حرفه‌ای و حدود نقش‌های روحانیت در جامعه پیچیده می‌بیند. نظریه فشار نقش توضیح می‌دهد که کنشگر، وقتی با انتظارات متعدد و بعضاً ناسازگار روبه‌رو می‌شود، ناچار است میان آن‌ها اولویت‌گذاری کند؛ وضعیتی که می‌تواند به تنش، کاهش کیفیت عملکرد یا کناره‌گیری از برخی نقش‌ها بینجامد (گود، ۱۹۶۰). برای روحانی، این انتظارات ممکن است از سوی حوزه علمیه، نهاد تبلیغی، دستگاه حکومتی، جماعت مذهبی، خانواده‌های آسیب‌دیده و منتقدان اجتماعی مطرح شوند.

در این چارچوب، باید میان پنج کارویژه تمایز گذاشت. نقش هدایتی و تبلیغی ناظر به تبیین دین، تربیت اخلاقی و پاسخ‌گویی معرفتی است. نقش ارتباطی به شنیدن مسائل، فهم تجربه مردم و حفظ امکان گفت‌وگو مربوط می‌شود. نقش انتقادی ارزیابی رفتارها و ساختارها با معیارهای اخلاقی و دینی است. نقش حمایتی به همدلی، همراهی و تسهیل دسترسی به خدمات اختصاص دارد. نقش میانجی‌گرانه نیز ایجاد ارتباط و تسهیل گفت‌وگو میان طرف‌های دارای اختلاف است؛ نقشی که بدون اعتماد نسبی طرفین ممکن نیست.

این نقش‌ها از نظر ماهیت یکسان نیستند. منتقد ممکن است آشکارا درباره یک رفتار داوری کند، اما میانجی باید اعتماد طرف‌های اختلاف را حفظ کند؛ حامی آسیب‌دیده نیز ممکن است نتواند هم‌زمان داور بی‌طرف همان اختلاف باشد. تفکیک این نقش‌ها به معنای بی‌ارتباطی آن‌ها با دین نیست.

از منظر مبانی اسلامی، دعوت حکیمانه (نحل: ۱۲۵)، عدالت‌ورزی حتی در برابر صاحبان قدرت (نساء: ۱۳۵)، تعاون بر نیکی (مائده: ۲) و اصلاح اختلاف (حجرات: ۹) ظرفیت هنجاری برای نقش‌آفرینی اجتماعی فراهم می‌کنند. بااین‌حال، این آیات تعیین نمی‌کنند که هر روحانی باید شخصاً همه نقش‌ها را عهده‌دار شود.

بر این اساس، مسئله راهبردی، نبود قاعده‌ای روشن برای تشخیص این است که روحانی در کدام بحران، با چه صلاحیتی، از چه جایگاهی و با چه حدود مسئولیتی باید وارد شود یا مسئولیت را به کنشگر مناسب دیگری بسپارد.

۳. سازوکارهای بازتولید مسئله

نخستین سازوکار، تعارض انتظارات و ابهام هویت حرفه‌ای است. نهاد آموزشی ممکن است بر دقت معرفتی و پاسداری از حدود دینی تأکید کند؛ سازمان تبلیغی بر تبیین موضع رسمی؛ جامعه محلی بر شنیدن و حل مشکل؛ و گروه آسیب‌دیده بر حمایت و مطالبه‌گری. هنگامی که این انتظارها به‌طور هم‌زمان متوجه یک فرد شوند، روحانی ممکن است میان سکوت، موضع‌گیری آشکار یا پذیرش مسئولیت‌های خارج از تخصص مردد بماند. مطالعه روحانیان جوان تهرانی نشان می‌دهد چنین تعارضی در تجربه برخی افراد به فشار هویتی و حرفه‌ای تبدیل شده است (رضازاده و همکاران، ۱۴۰۳).

سازوکار دوم، درهم‌تنیدگی نقش دینی و وابستگی نهادی است. روحانی ممکن است هم‌زمان امام جماعت، مبلغ اعزامی، کارمند یک نهاد عمومی یا مسئول اجرایی باشد. این موقعیت‌ها لزوماً متعارض نیستند؛ اما در بحرانی که به عملکرد همان نهاد مربوط است، مخاطب ممکن است استقلال داوری او را زیر سؤال ببرد. اگر روحانی صرفاً توضیح‌دهنده موضع سازمان تلقی شود، اعتماد گروه‌های منتقد به نقش ارتباطی یا میانجی‌گرانه او ممکن است کاهش یابد. کاهش اعتماد نیز دسترسی او به تجربه واقعی معترضان یا آسیب‌دیدگان را محدود می‌کند و شناخت ناقص، احتمال پاسخ‌های نامتناسب را افزایش می‌دهد. پژوهش‌های خان‌محمدی و همکاران و فلاح از تغییر رابطه سنتی روحانیت و جامعه و اهمیت استقلال ادراک‌شده، سبک زندگی و حضور اجتماعی برای اعتبار آن حکایت دارند (خان‌محمدی و همکاران، ۱۴۰۳؛ فلاح، ۱۴۰۴).

سازوکار سوم، تعارض میان حمایت، نقد و میانجی‌گری است. در یک بحران اجتماعی، حمایت از آسیب‌دیدگان ممکن است از سوی برخی کنشگران به‌عنوان موضع‌گیری سیاسی تفسیر شود. در مقابل، تأکید بر آرام‌سازی و گفت‌وگو ممکن است از منظر آسیب‌دیده به معنای نادیده‌گرفتن مطالبه عدالت باشد. تجربه تطبیقی روحانیان ایرلند شمالی نشان می‌دهد نقش‌های رسیدگی فوری، مراقبت بلندمدت و نقد اخلاقی در موقعیت‌های خشونت و تعارض کاملاً از یکدیگر جدا نمی‌شوند؛ حتی حضور حمایتی می‌تواند معنای سیاسی پیدا کند (گانیل، ۲۰۲۳). این یافته برای ایران شاهد مستقیم نیست، اما نشان می‌دهد تعارض نقش لزوماً محصول ضعف فردی روحانی نیست.

چهارمین سازوکار، گسترش مسئولیت بدون تضمین صلاحیت است. در بحران سلامت، روحانی می‌تواند منبع آرامش، اعتماد و بسیج اجتماعی باشد، اما این جایگاه به‌خودی‌خود صلاحیت تشخیص پزشکی ایجاد نمی‌کند. اختلاف مواضع برخی روحانیان درباره محدودیت‌های کرونایی و الزامات سلامت عمومی، مرز میان اقتدار فقهی، داوری پزشکی و مسئولیت اجتماعی را آشکار کرد (رودزیویچ، ۲۰۲۱؛ یوسفی لبنی و همکاران، ۲۰۲۱). در بحران‌های دیگر نیز همین مسئله درباره مشاوره روان‌شناختی، حقوقی یا مدیریت امداد وجود دارد.

سازوکار پنجم، فقدان هماهنگی نهادی و انتقال مسئولیت به فرد روحانی است. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره سیاست‌گذاری مسجد، ابهام حدود مداخله دولت، تعدد دستگاه‌های متولی، ضعف پیوند مسجد با محله و تفکیک کارکردهای اجتماعی آن را از چالش‌های ساختاری معرفی می‌کند (مرکز پژوهش‌های مجلس، ۱۴۰۳). در چنین وضعیتی، از روحانی انتظار نقش اجتماعی مؤثر وجود دارد، اما ممکن است شبکه ارجاع، اختیار، منابع و سازوکار پاسخ‌گویی متناسب در اختیار او نباشد.

این تعارض‌ها در بحران‌های پرتنش تشدید می‌شوند؛ زیرا محدودیت زمان، فشار افکار عمومی و سرعت انتشار روایت‌های رسانه‌ای، فرصت بررسی و تفکیک نقش‌ها را کاهش می‌دهد. استنباط تحلیلی آن است که ابهام ساختاری در شرایط عادی پنهان می‌ماند و هنگام بحران به تعارضی آشکار تبدیل می‌شود.

۴. گلوگاه‌ها و پیامدهای آینده

گلوگاه مرکزی، فقدان معماری روشن نقش و پاسخ‌گویی روحانیت در موقعیت‌های بحرانی است. این گلوگاه صرفاً به نبود شرح وظایف اداری اشاره ندارد، بلکه سه پرسش بنیادی را دربرمی‌گیرد: روحانی به اعتبار کدام صلاحیت سخن می‌گوید؟ در برابر چه کسی مسئول است؟ و در چه شرایطی میان ایفای نقش هدایتی، حمایتی، انتقادی یا میانجی‌گرانه تعارض پدید می‌آید؟

گلوگاه پشتیبان نخست، ضعف استقلال و اعتماد لازم برای برخی نقش‌هاست. روحانیِ دارای مسئولیت رسمی ممکن است در تبیین تصمیم نهادی دارای صلاحیت باشد، اما همان جایگاه لزوماً برای میانجی‌گری مورد پذیرش طرف‌های اختلاف کافی نیست. پژوهش‌های تطبیقی درباره کنش عمومی روحانیان نیز نشان می‌دهند موقعیت سازمانی، نوع اقتدار و منابع در دسترس، شکل حضور آنان در عرصه عمومی را تعیین می‌کند (اشمیت، ۲۰۱۶).

گلوگاه دوم، محدودیت مهارت و شبکه ارجاع است. حضور حمایتی مؤثر به تشخیص موقعیت، ارتباط همدلانه و شناخت مرز صلاحیت نیاز دارد؛ میانجی‌گری نیز مهارتی مستقل در فهم اختلاف، اعتمادسازی و تسهیل گفت‌وگو می‌طلبد. مطالعه سیاستی کمک‌های انسان‌دوستانه در ایران نشان می‌دهد اعتماد، قواعد همکاری و شناخت صلاحیت بازیگران در هماهنگی امداد اهمیت دارند (صدیقی، ۲۰۲۰).

گلوگاه سوم، نبود سازوکار یادگیری از عملکرد اجتماعی روحانیان است. تعداد اعزام مبلغ، برنامه تبلیغی یا حضور در حادثه، اطلاعات کافی درباره کیفیت حمایت، بی‌طرفی ادراک‌شده، موفقیت ارجاع یا اعتماد پس از مواجهه فراهم نمی‌کند.

در کوتاه‌مدت، تداوم ابهام می‌تواند به سکوت دفاعی، موضع‌گیری شتاب‌زده یا ورود بدون صلاحیت بینجامد. در میان‌مدت، احتمال فرسودگی روحانیان فعال و فاصله‌گرفتن گروه‌های اجتماعی از آنان افزایش می‌یابد. در بلندمدت، خطر عمیق‌تر جداشدن مرجعیت دینی از مرجعیت اخلاقی و اجتماعی است؛ یعنی روحانی همچنان برای مناسک یا احکام محل مراجعه باشد، اما در بحران‌های واقعی زندگی به‌عنوان شنونده، همراه یا داور معتبر شناخته نشود.

پیامد جایگزین نیز ممکن است: روشن‌شدن مرز نقش‌ها می‌تواند امکان حضور اجتماعی مسئولانه را افزایش دهد، بدون آنکه همه روحانیان به کنشگران سیاسی، مدیران اجتماعی یا متخصصان بحران تبدیل شوند.

۵. دلالت‌های راهبردی و دستور کار شناخت

نخستین دلالت آن است که نسبت میان مأموریت اصلی روحانیت و نقش‌های اجتماعی نباید با دوگانه «تبلیغ یا خدمت اجتماعی» تعریف شود. تبلیغ دین، اگر به هدایت معرفتی و اخلاقی انسان در زندگی واقعی معطوف باشد، نمی‌تواند نسبت به رنج اجتماعی، عدالت، اعتماد و روابط انسانی بی‌اعتنا بماند. بااین‌حال، مسئولیت اخلاقی برای توجه به یک مسئله با مسئولیت حرفه‌ای برای تصدی مستقیم حل آن یکسان نیست.

در سطح ملی، ضروری است تمایز میان «صلاحیت دینی»، «مسئولیت سازمانی»، «نمایندگی اجتماعی» و «صلاحیت تخصصی» در فهم نقش روحانیت روشن شود. هر روحانی صاحب صلاحیت فقهی لزوماً میانجی اجتماعی مناسبی نیست و هر روحانی برخوردار از اعتماد محلی نیز به‌خودی‌خود نماینده همه گروه‌های درگیر بحران محسوب نمی‌شود.

در سطح نهادی، مسئله اصلی گسترش بی‌قید مأموریت‌ها نیست، بلکه فراهم‌کردن شرایطی است که نقش ارتباطی و حمایتی روحانی بتواند به شناخت بهتر جامعه و تقویت اعتماد کمک کند؛ درحالی‌که نقش انتقادی با معیارهای روشن اخلاقی و نقش میانجی‌گرانه با اعتماد طرفین و حدود صلاحیت سازگار باشد. در سطح میدان، یک روحانی ممکن است برای برخی گروه‌ها مرجع معتبر و برای برخی دیگر فاقد اعتماد لازم باشد. این تفاوت باید به‌عنوان واقعیتی اجتماعی شناخته شود، نه صرفاً نقص اخلاقی مخاطبان.

سه خطای راهبردی قابل پرهیز است: نخست، محدودکردن رسالت روحانیت به تولید پیام و کنارگذاشتن مسئولیت اجتماعی؛ دوم، واگذاری همه مسائل بحران به روحانی بدون توجه به تخصص و اختیار؛ و سوم، یکی‌گرفتن حمایت اجتماعی یا نقد اخلاقی با وابستگی سیاسی، بدون بررسی موقعیت واقعی کنشگر و پیامد رفتار او.

دستور کار شناخت باید با مطالعه تطبیقی تجربه روحانیان در چند نوع بحران آغاز شود: بحران طبیعی و امدادی، بحران سلامت، تعارض محلی و بحران اجتماعی ـ سیاسی. مطالعه دوم باید انتظارات گروه‌های مختلف مردم، نهادهای حوزوی، دستگاه‌های حکمرانی و خود روحانیان را درباره حدود پنج نقش اصلی مقایسه کند. مطالعه سوم نیز باید موارد موفق و ناموفق میانجی‌گری و حمایت را با شاخص‌هایی چون اعتماد متقابل، کیفیت ارتباط، رعایت حدود صلاحیت، موفقیت ارجاع و پیامدهای ناخواسته بررسی کند.

حکم نهایی آن است که مسئله روحانیت در بحران‌های اجتماعی نه ضرورت حضور در همه عرصه‌هاست و نه لزوم کناره‌گیری از آن‌ها؛ مسئله، فقدان تمایز معتبر میان مسئولیت دینی، صلاحیت حرفه‌ای، جایگاه نهادی و اعتماد اجتماعی است. تا زمانی که این مرزها روشن نشوند، یک کنش واحد می‌تواند هم‌زمان برای گروهی نشانه مسئولیت‌پذیری دینی و برای گروهی دیگر نشانه وابستگی یا خروج از مأموریت تلقی شود. گلوگاه نظام تبلیغ، تبدیل این تعارض‌های پراکنده به شناخت نهادی و قواعد قابل ارزیابی برای نقش‌آفرینی مسئولانه است.

فهرست کامل منابع

  1. بستان (نجفی)، حسین. (۱۴۰۱). «ظرفیت‌ها، فرصت‌ها و آسیب‌های نقش تبلیغی روحانیت در ایران معاصر». دین و سیاست فرهنگی، ۹(۲)، ۱۲۱–۱۴۱.
  2. خان‌محمدی، کریم، اسلامی‌تنها، علی‌اصغر، و اسداللهی، حبیب‌الله. (۱۴۰۳). «تبیین پدیدارشناختی ارتباط روحانیت شیعه و مردم ایران (مطالعه موردی: شهر تهران)». شیعه‌شناسی، شماره ۸۷، ۷–۳۶.
  3. رضازاده، مهدی، کرمی، لیلا، و صدیقی‌نیا، مجتبی. (۱۴۰۳). «تحلیل تجربی تعارض نقش در روحانیون جوان میان نقش دینی و اقتضائات اخلاق اجتماعی». شریعت، فلسفه و اخلاق، ۲(۳).
  4. فتحی، ابراهیم، جلیلوند خسروی، مسعود، و وطن‌خواه، مریم. (۱۴۰۴). «انتظارات اقشار جامعه از نقش‌های فرهنگی و اجتماعی روحانیون». اسلام و مطالعات اجتماعی، ۱۲(۴)، ۱۸۷–۲۱۸.
  5. فلاح، غلامعلی. (۱۴۰۴). «مرجعیت اجتماعی روحانیت». اسلام و مطالعات اجتماعی، ۱۳(۱)، ۷–۳۳.
  6. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۴۰۳). پژوهشنامه سیاستی شهریورماه ۱۴۰۳، بخش چالش‌های سیاست‌گذاری مسجد.
  7. Ganiel, G. (2023). Clergy as First Responders: Rethinking Leadership in Religion and Peacebuilding. The Review of Faith & International Affairs, 21(2), 31–43. https://doi.org/10.1080/15570274.2023.2200274
  8. Goode, W. J. (1960). A Theory of Role Strain. American Sociological Review, 25(4), 483–496. https://doi.org/10.2307/2092933
  9. Marvi, A., Shahraini, S. M., Yazdi, N., & Maleki, A. (2021). Iran and COVID-19: A Bottom-up, Faith-Driven, Citizen-Supported Response. Public Organization Review, 21, 723–740. https://doi.org/10.1007/s11115-021-00567-9
  10. Rodziewicz, M. (2021). Religion in the First Year of the Pandemic: Shi‘i Jurisprudence on COVID-19 in the Islamic Republic of Iran. The Middle East Journal, 75(4), 551–573. https://doi.org/10.3751/75.4.13
  11. Seddighi, H. (2020). Trust in Humanitarian Aid From the Earthquake in 2017 to COVID-19 in Iran: A Policy Analysis. Disaster Medicine and Public Health Preparedness, 14(5), e7–e10. https://doi.org/10.1017/dmp.2020.54
  12. Smidt, C. E. (2016). Pastors and Public Life. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780190455491.001.0001
  13. Yoosefi Lebni, J., Ziapour, A., Mehedi, N., & Irandoost, S. F. (2021). The Role of Clerics in Confronting the COVID-19 Crisis in Iran. Journal of Religion and Health, 60, 2387–2394. https://doi.org/10.1007/s10943-021-01295-6