گزارش وضعیت دین‌داری یک جامعه معمولاً با چند عدد آغاز می‌شود: میانگین دین‌داری چقدر است، چه نسبتی از جمعیت به باورهای دینی پایبند است و شاخص‌های مناسکی در مقایسه با گذشته چه تغییری کرده‌اند. این اعداد برای رصد وضعیت کلی ضروری‌اند، اما تصویری فشرده از واقعیتی به‌مراتب ناهمگون ارائه می‌کنند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که این تصویر فشرده، خودِ واقعیت اجتماعی تلقی شود و از تغییر میانگین، مستقیماً درباره چگونگی تغییر دین‌داری افراد نتیجه‌گیری شود.
مقایسه دو پیمایش هویت جمعی در سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۹، کاهش میانگین کلی دین‌داری از ۷۷٫۵ به ۷۴ درصد را نشان می‌دهد. هم‌زمان، ابعاد مختلف دین‌داری نیز حرکتی کاملاً یکسان نداشته‌اند و بُعد اعتقادی همچنان جایگاهی متفاوت از برخی ابعاد مناسکی و اجتماعی داشته است (هوشنگی و نادری اصل، ۱۴۰۴). چنین داده‌ای برای تشخیص جهت کلی تغییر اهمیت دارد، اما یک پرسش را بی‌پاسخ می‌گذارد: پشت این میانگین چه ترکیبی از افراد و چه صورت‌هایی از دین‌داری قرار گرفته است؟
میانگین، جامعه متوسط نمی‌سازد
میانگین یک ویژگی آماری جمعیت است، نه توصیف یک فرد واقعی. اگر میانگین دین‌داری جامعه‌ای ۷۰ باشد، ضرورتاً بخش بزرگی از مردم دین‌داری‌ای نزدیک به ۷۰ ندارند. ممکن است بیشتر افراد پیرامون همین مقدار قرار گرفته باشند؛ ممکن است بخشی از جمعیت نمره‌های بسیار بالا و بخشی دیگر نمره‌های پایین داشته باشند؛ یا گروه‌هایی با ترکیب‌های متفاوت از باور و عمل، در نهایت میانگین مشابهی تولید کرده باشند.
فرض کنیم دو جامعه در یک شاخص دین‌داری میانگین ۷۰ دارند. در جامعه نخست، اغلب افراد بین ۶۵ تا ۷۵ قرار گرفته‌اند. در جامعه دوم، جمعیت میان دو گروه با نمره‌های بسیار بالا و بسیار پایین تقسیم شده است. عدد نهایی یکسان است، اما واقعیت اجتماعی یکسان نیست. جامعه نخست از حیث این شاخص نسبتاً همگن و جامعه دوم ناهمگن‌تر است. حتی ممکن است پیامدهای فرهنگی و اجتماعی این دو وضعیت کاملاً متفاوت باشد.
همین مسئله در مقایسه زمانی نیز رخ می‌دهد. کاهش میانگین از ۷۷٫۵ به ۷۴ می‌تواند حاصل کاهش اندک نمره در بخش بزرگی از جمعیت باشد؛ ممکن است از تغییر شدید در گروهی محدود ناشی شده باشد؛ یا نتیجه تغییر سهم گروه‌هایی باشد که الگوهای متفاوتی از دین‌داری دارند. میانگین به‌تنهایی میان این احتمالات داوری نمی‌کند.
بنابراین، گزاره «دین‌داری جامعه کاهش یافته است»، اگر به معنای کاهش مقدار متوسط یک شاخص باشد، قابل فهم است؛ اما اگر به این معنا گرفته شود که عموم افراد تقریباً به یک اندازه از دین فاصله گرفته‌اند، چیزی بیش از ظرفیت میانگین به آن نسبت داده شده است.
نمره مشابه، دین‌داری متفاوت
مسئله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که دین‌داری را پدیده‌ای چندبعدی بدانیم. باور، مناسک، تجربه دینی، اهمیت شخصی دین و مشارکت اجتماعی دینی الزاماً با شدت یکسان در یک فرد جمع نمی‌شوند. ازاین‌رو، حتی دو نفر با نمره کلی مشابه ممکن است صورت‌های متفاوتی از دین‌داری داشته باشند.
یکی ممکن است باور اعتقادی قوی داشته باشد، اما مشارکت جمعی محدودی نشان دهد؛ دیگری مناسک را منظم انجام دهد، اما دین در تصمیم‌های شخصی او نقش کمتری داشته باشد. شخص سومی ممکن است تعلق دینی را برای هویت خود مهم بداند، ولی رابطه محدودی با نهادهای دینی داشته باشد. این موارد صرفاً مثال‌های منطقی‌اند و وجود یا فراوانی آن‌ها در ایران باید مستقلاً آزمون شود.
مطالعات فردمحور در جامعه‌شناسی و روان‌شناسی دین نشان داده‌اند که چنین ناهمگنی‌هایی را نمی‌توان همیشه به یک محور «کم‌دین تا پردین» فروکاست. پژوهشی با استفاده از داده‌های طولی و مصاحبه‌های عمیق درباره نوجوانان آمریکایی نشان دادند که ماهیت دین‌داری افراد، نه فقط درجه آن، می‌تواند متفاوت باشد و در طول زمان نیز تغییر کند (Pearce & Denton, 2011). تحلیل‌های بعدی نیز نشان داده‌اند که بررسی هم‌زمان چند مؤلفه دین‌داری قادر است زیرگروه‌هایی را آشکار کند که در تحلیل جداگانه متغیرها به‌سادگی دیده نمی‌شوند (Bravo et al., 2016). این تمایز، معنای «تغییر دینی» را نیز دگرگون می‌کند. تحول ممکن است فقط حرکت افراد از نمره بالا به پایین نباشد؛ ترکیب درونی دین‌داری نیز می‌تواند تغییر کند.
از متغیرها به افراد
بخش مهمی از مطالعات پیمایشی به‌درستی متغیرمحورند. میانگین باور دینی محاسبه می‌شود، میزان مشارکت مناسکی سنجیده می‌شود و رابطه هرکدام با سن، تحصیلات، جنسیت یا سایر ویژگی‌ها بررسی می‌شود. این رویکرد برای پاسخ به پرسش‌های فراوانی ضروری است، اما پرسش دیگری وجود دارد که با همان منطق به‌طور کامل پاسخ داده نمی‌شود: این متغیرها در افراد واقعی چگونه با یکدیگر ترکیب شده‌اند؟
رویکردهای فردمحور نقطه شروع را تغییر می‌دهند. به‌جای آنکه فقط پرسیده شود «رابطه باور و مناسک چقدر است؟»، می‌توان بررسی کرد چه ترکیب‌هایی از باور، مناسک، اهمیت شخصی و مشارکت دینی در میان پاسخ‌گویان تکرار می‌شوند. تحلیل طبقات پنهان و تحلیل پروفایل پنهان از روش‌هایی هستند که برای شناسایی احتمالی چنین زیرجمعیت‌هایی به کار می‌روند.
برای مثال، پژوهشی درباره نوجوانان آمریکایی با استفاده از تحلیل طبقات پنهان، پنج پروفایل متمایز دین‌داری را شناسایی کرد (Pearce et al., 2013). در پژوهشی دیگر، با تحلیل پروفایل پنهان، چهار الگوی متفاوت از جهت‌گیری‌های دینی را در دو نمونه از دانشجویان مسیحی به دست آوردند (Bravo et al., 2016). اهمیت این نتایج برای بحث حاضر نه تعداد طبقات است و نه نام آن‌ها. هیچ دلیلی وجود ندارد که همان طبقات در جامعه ایران نیز تکرار شوند. اهمیت روش‌شناختی آن‌ها در اثبات یک امکان است: جمعیت‌هایی که با یک میانگین توصیف می‌شوند، ممکن است از الگوهای درونی متفاوتی تشکیل شده باشند.
از همین‌جا یک احتیاط مهم نیز پدید می‌آید. تیپ‌هایی مانند «دین‌دار فردگرا»، «باورمند کم‌مناسک» یا «دین‌دار نهادی» نباید صرفاً با مشاهده چند درصد ساخته و سپس به جامعه ایران نسبت داده شوند. تیپ معتبر باید یا بر مبنای نظریه‌ای روشن طراحی و با داده آزمون شود، یا از ساختار واقعی پاسخ‌های فردی استخراج و سپس از حیث مفهومی اعتبارسنجی شود.
شاید وزن الگوها تغییر کرده باشد
اگر دین‌داری چند صورت داشته باشد، تحول دینی را می‌توان به شیوه دیگری نیز تصور کرد. به‌جای آنکه کل جامعه روی یک خط از «دین‌داری بیشتر» به «دین‌داری کمتر» حرکت کند، ممکن است وزن نسبی الگوهای مختلف در جمعیت تغییر کند.
فرض کنیم در مقطعی، ترکیب باور قوی و مشارکت جمعی بالا فراوان‌تر باشد و در مقطعی دیگر، ترکیب باور قوی با مشارکت جمعی کمتر گسترش پیدا کند. در این وضعیت، میانگین برخی شاخص‌های مناسکی و اجتماعی کاهش خواهد یافت، اما تعبیر این تغییر به «کاهش یکپارچه دین‌داری» بخشی از واقعیت را از دست می‌دهد. تحول اصلی ممکن است در رابطه میان ابعاد رخ داده باشد.
احتمال دیگری نیز وجود دارد: سهم افرادی افزایش یافته باشد که هم‌زمان در چند بُعد فاصله بیشتری از دین نشان می‌دهند. این وضعیت معنایی متفاوت دارد، اما برای تشخیص آن نیز باید پاسخ‌های افراد در چند بُعد به‌صورت هم‌زمان بررسی شوند.
داده‌های منتشرشده درباره دو پیمایش هویت جمعی امکان داوری میان این سناریوها را فراهم نمی‌کنند. از تفاوت میان میانگین ابعاد می‌توان ضرورت طرح پرسش را استنباط کرد، اما نمی‌توان وجود یک طبقه پنهان یا تغییر سهم آن را اثبات کرد. این کار مستلزم دسترسی به داده‌های سطح فرد و تحلیل مناسب آن‌هاست. همین محدودیت، درعین‌حال، مسیر پژوهش بعدی را مشخص می‌کند: مقایسه زمانی دین‌داری زمانی غنی‌تر می‌شود که علاوه بر تغییر میانگین هر بُعد، بررسی شود آیا ساختار ترکیب ابعاد در افراد نیز تغییر کرده است.
ناهمگنی با قطبی‌شدن یکی نیست
کشف چند الگوی دین‌داری نباید به نتیجه‌گیری شتاب‌زده دیگری منجر شود: اینکه جامعه از نظر دینی «قطبی» شده است. ناهمگنی، پراکندگی و قطبی‌شدن مفاهیم یکسانی نیستند.
جامعه می‌تواند الگوهای متعدد دین‌داری داشته باشد، بی‌آنکه جمعیت حول دو قطب متقابل متمرکز شده باشد. حتی افزایش فاصله آماری پاسخ‌ها نیز به‌تنهایی برای اثبات قطبی‌شدن اجتماعی کافی نیست. قطبی‌شدن می‌تواند، علاوه بر توزیع دین‌داری، به شکل‌گیری فاصله‌های منظم هویتی، ارزشی یا سیاسی میان گروه‌ها مربوط باشد.
پژوهش ویلکینزـلافلم، واس و هیولت درباره کشورهای اروپایی دقیقاً میان دو پدیده تمایز می‌گذارد: قطبی‌شدن در خود دین‌داری و قطبی‌شدن اجتماعی ـ سیاسی میان افراد دینی و سکولار. نتایج آنان شواهد محدودتری برای نخستین نوع و نشانه‌های بیشتری از فاصله اجتماعی و ارزشی در برخی زمینه‌ها نشان می‌دهد (Wilkins-Laflamme et al., 2025). بنابراین، حتی مشاهده فاصله فزاینده میان گروه‌های دینی و غیردینی نیز الزاماً به معنای دوقطبی‌شدن توزیع خود دین‌داری نیست.
در مورد ایران، داده‌های مورد بحث برای اثبات هیچ‌یک از این صورت‌های قطبی‌شدن کافی نیستند. آنچه می‌توان گفت محدودتر است: میانگین‌های ملی برای تشخیص وجود یا فقدان قطبی‌شدن ابزار کافی نیستند. برای پاسخ به این پرسش باید شکل توزیع، فاصله گروه‌ها و رابطه دین‌داری با سایر مرزبندی‌های اجتماعی بررسی شود.
از «جوانان، کمتر دیندارند » تا «جوانان در کدام الگو قرار می‌گیرند؟»
تحلیل الگوهای دین‌داری می‌تواند نحوه بررسی تفاوت‌های اجتماعی را نیز تغییر دهد. رویکرد متعارف ممکن است میانگین دین‌داری جوانان و سالمندان، زنان و مردان یا گروه‌های تحصیلی مختلف را مقایسه کند. این مقایسه مفید است، اما می‌توان لایه دیگری نیز به آن افزود.
به‌جای آنکه فقط پرسیده شود آیا یک گروه «دین‌دارتر» است، می‌توان پرسید اعضای آن با احتمال بیشتری در چه نوع ترکیبی از ابعاد دین‌داری قرار می‌گیرند. شاید تفاوت دو نسل بیش از آنکه در اصل باور باشد، در نحوه پیوند باور با مناسک یا مشارکت نهادی ظاهر شود. شاید تفاوت تحصیلی در یک بُعد برجسته و در ابعاد دیگر ناچیز باشد.
این صورت‌بندی به معنای انکار تفاوت‌های کمی نیست؛ مسئله، دقیق‌ترکردن محل تفاوت است. در این حالت، سن، جنسیت، تحصیلات یا محل سکونت صرفاً متغیرهایی برای پیش‌بینی «مقدار دین‌داری» نیستند، بلکه می‌توانند با احتمال تعلق به الگوهای متفاوت مرتبط باشند. البته چنین تحلیلی نیز بدون داده کافی نباید به برچسب‌گذاری گروه‌های اجتماعی تبدیل شود. از اینکه میانگین جوانان در یک شاخص پایین‌تر است، نمی‌توان نتیجه گرفت آنان حامل نوع خاصی از دین‌داری‌اند. الگوی ترکیبی باید مستقیماً در داده مشاهده و آزمون شود.
مخاطب متوسط وجود خارجی ندارد
این بحث برای سیاست فرهنگی نیز پیامدی فراتر از روش پیمایش دارد. هنگامی که جامعه با یک نمره کلی دین‌داری توصیف می‌شود، به‌تدریج تصویری ضمنی از «مخاطب متوسط» شکل می‌گیرد: فردی که فقط از نظر شدت دین‌داری در نقطه‌ای از یک طیف قرار دارد. سیاست فرهنگی نیز ممکن است بر همین اساس تصور کند مسئله اصلی، جابه‌جاکردن افراد روی محور کم‌دینی و پردینی است.
اما اگر افراد با ترکیب‌های متفاوتی از باور، مناسک، تعلق، تجربه و مشارکت مواجه باشند، منشأ فاصله آنان با یک رفتار یا نهاد دینی نیز یکسان نخواهد بود. کسی که باور دینی خود را حفظ کرده، ولی مشارکت نهادی‌اش کاهش یافته، از حیث مسئله اجتماعی با فردی که در اصل باورهای دینی تجدیدنظر کرده یکسان نیست. قرار دادن هر دو زیر عنوان «کاهش دین‌داری» ممکن است تفاوتی را حذف کند که برای فهم رفتار آنان تعیین‌کننده است.
نتیجه سیاستی این تحلیل، ضرورت ساختن دسته‌بندی‌های اداری تازه برای مردم نیست. خطر دیگری نیز وجود دارد: اینکه جامعه پیچیده را این بار، به‌جای یک میانگین، در چند تیپ صلب محصور کنیم. نتیجه مهم‌تر، کنارگذاشتن تصور جامعه دینی یکدست با شدت‌های متفاوت و جایگزین‌کردن آن با حساسیت نسبت به ترکیب‌های متنوع دین‌داری است.
از همین رو، توسعه نظام سنجش دین‌داری فقط به افزودن تعداد پرسش‌ها نیاز ندارد. پیمایش‌های تکرارشونده باید تا حد امکان هسته‌ای ثابت و قابل مقایسه از شاخص‌ها داشته باشند و در کنار میانگین‌ها، اطلاعات مربوط به توزیع پاسخ‌ها، پراکندگی، روابط میان ابعاد و امکان تحلیل الگوهای فردمحور را حفظ کنند. در صورت دسترسی به داده‌های طولی یا پیمایش‌های تکرارشونده قابل مقایسه، می‌توان یک گام جلوتر رفت و بررسی کرد که آیا فقط مقدار شاخص‌ها تغییر کرده یا سهم الگوهای مختلف نیز در حال جابه‌جایی است. میانگین دین‌داری همچنان شاخصی مفید است؛ مسئله کنارگذاشتن آن نیست، بلکه مشخص‌کردن حدود دلالت آن است. میانگین می‌تواند خط روند را نشان دهد، اما برای ترسیم نقشه دین‌داری باید دانست پاسخ‌ها چگونه توزیع شده‌اند، ابعاد مختلف در افراد چگونه کنار هم قرار گرفته‌اند و کدام ترکیب‌ها در طول زمان فراوان‌تر یا کم‌فراوان‌تر شده‌اند.
از این منظر، پرسش دقیق درباره تحولات دینی ایران فقط این نیست که «میانگین دین‌داری چقدر تغییر کرده است؟» پرسش مکمل و شاید تعیین‌کننده‌تر آن است که چه صورت‌هایی از دین‌داری پشت این میانگین قرار دارند و آیا وزن این صورت‌ها در حال تغییر است؟ تا زمانی که پاسخ این پرسش روشن نباشد، یک عدد ملی می‌تواند جهت حرکت را نشان دهد، اما درباره ساخت اجتماعی این حرکت سکوت می‌کند.
پی‌نوشت‌ها و منابع
۱. هوشنگی، حمید و نادری اصل، سعید. (۱۴۰۴). «وضعیت دین‌داری در جامعه ایرانی؛ مقایسه‌ی دو پیمایش هویت جمعی». فصلنامه مطالعات ملی، ۲۶(۳)، ۱۳۱–۱۴۶. DOI: 10.22034/RJNSQ.2025.495323.1654.
۲. Pearce, Lisa D., & Denton, Melinda Lundquist. (2011). A Faith of Their Own: Stability and Change in the Religiosity of America’s Adolescents. New York: Oxford University Press. DOI: 10.1093/acprof/9780199753895.001.0001.
صفحه کتاب در Oxford Academic
۳. Pearce, Lisa D., Foster, E. Michael, & Hardie, Jessica Halliday. (2013). “A Person-Centered Examination of Adolescent Religiosity Using Latent Class Analysis.” Journal for the Scientific Study of Religion, 52(1), 57–79. DOI: 10.1111/jssr.12001.
صفحه DOI مقاله
۴. Bravo, Adrian J., Pearson, Matthew R., & Stevens, Leah E. (2016). “Making Religiosity Person-Centered: A Latent Profile Analysis of Religiosity and Psychological Health Outcomes.” Personality and Individual Differences, 88, 160–169. DOI: 10.1016/j.paid.2015.08.049.
صفحه مقاله در ScienceDirect
۵. Wilkins-Laflamme, Sarah, Voas, David, & Hewlett, Kirstie. (2025). “Religious Polarization in Europe.” Sociology of Religion, 86(3), 303–330. انتشار آنلاین: ۲۰۲۴. DOI: 10.1093/socrel/srae017.
صفحه DOI مقاله
افزودن دیدگاه جدید