در مطالعه دین‌داری، فاصله میان آنچه افراد به آن باور دارند و آنچه در عمل انجام می‌دهند، گاه به‌سرعت به ضعف اعتقاد یا سستی التزام دینی نسبت داده می‌شود. پشت این داوری، الگویی خطی قرار دارد: باور دینی باید به رفتار متناسب بینجامد و هرجا رفتار تحقق نیافت، لابد باور نیز از استحکام کافی برخوردار نبوده است. این الگو بخشی از رابطه باور و رفتار را توضیح میدهد، اما برای فهم رفتار انسانی بیش از اندازه ساده است. باور می‌تواند جهت رفتار را تعیین کند، ولی برای تبدیل‌شدن به کنش باید از مجموعه‌ای از واسطه‌های شناختی، انگیزشی، رفتاری و اجتماعی عبور کند.
از سوی دیگر، مسیر استنتاج را نمی‌توان به‌سادگی معکوس کرد. همان‌گونه که انجام‌ندادن یک عمل لزوماً فقدان باور را اثبات نمی‌کند، انجام منظم آن نیز همواره نشان‌دهنده شدت باور متناظر نیست. عادت، مناسبات خانوادگی، تعلق اجتماعی و انتظار محیط می‌توانند در استمرار رفتار دینی سهم داشته باشند. بنابراین، فاصله باور و عمل را پیش از آنکه نشانه‌ای اخلاقی یا اعتقادی بدانیم، باید به‌مثابه مسئله‌ای تبیینی بررسی کنیم.
از باور تا قصد؛ حلقه‌های واسط رفتار
نخست باید میان چهار مفهوم تمایز گذاشت: باور، نگرش به یک رفتار، قصد انجام آن و خود رفتار. فرد ممکن است گزاره‌ای دینی را بپذیرد، اما از این پذیرش نمی‌توان بی‌واسطه نگرش او به عملی مشخص را استنتاج کرد. حتی نگرش مثبت نیز الزاماً به تصمیم قطعی برای انجام رفتار منتهی نمی‌شود و قصد نیز تحقق آن را تضمین نمی‌کند.
نظریه رفتار برنامه‌ریزی‌شده این فاصله‌ها را روشن‌تر می‌کند. در این نظریه، قصد انجام رفتار فقط از ارزیابی مثبت یا منفی فرد نسبت به آن رفتار ناشی نمی‌شود؛ هنجارهای ذهنی و کنترل رفتاری ادراک‌شده نیز در شکل‌گیری قصد مؤثرند. فرد ممکن است عملی را مطلوب بداند، اما تصور کند افراد مهم زندگی او از آن حمایت نمی‌کنند یا انجام آن را در وضعیت خود دشوار ببیند. قصد، در کنار میزان کنترل فرد بر شرایط رفتار، یکی از نزدیک‌ترین عوامل به تحقق عمل است (آجزن، ۱۹۹۱).
این چارچوب برای تحلیل رفتار دینی نتیجه‌ای مهم دارد. اعتقاد به یک اصل دینی با ارزیابی فرد از رفتاری مشخص یکسان نیست. برای مثال، پذیرش یک باور بنیادی دینی ضرورتاً نشان نمی‌دهد فرد درباره الزام، اولویت یا نحوه اجرای همه اعمال منتسب به آن سنت دینی برداشت یکسانی دارد. ازاین‌رو، مقایسه درصد پذیرش یک اعتقاد با درصد انجام یک مناسک، بدون شناخت رابطه‌ای که خود پاسخ‌گویان میان آن دو برقرار می‌کنند، ممکن است «شکاف باور و عمل» را بزرگ‌تر از آنچه واقعاً هست نشان دهد.
حتی وقتی نگرش مثبت به قصدی جدی تبدیل شده باشد، مسئله پایان نمی‌یابد. مرور پژوهش‌های مربوط به «شکاف قصد ـ رفتار» نشان میدهد افراد بخش قابل‌توجهی از نیت‌های خود را به عمل تبدیل نمی‌کنند. تغییر شرایط، فراموشی، تعارض اهداف و مشکلات خودتنظیمی از جمله عواملی هستند که می‌توانند میان تصمیم و اجرای آن فاصله ایجاد کنند (شیران و وب، ۲۰۱۶). بنابراین، دست‌کم دو گسست متفاوت باید از یکدیگر تفکیک شوند: گسست میان باور و قصد، و گسست میان قصد و عمل.
چرا باورهای مشابه به رفتارهای متفاوت می‌انجامند؟
همه باورها در سازمان روانی فرد جایگاه یکسانی ندارند. دو نفر ممکن است به یک گزاره پاسخ مثبت بدهند، اما آن باور برای یکی در مرکز نظام ارزشی و هویتی قرار گرفته باشد و برای دیگری اهمیت کمتری در تصمیم‌های روزمره داشته باشد. تمایز کلاسیک میان جهت‌گیری دینی درونی و بیرونی نیز، با وجود محدودیت‌های نظری و تاریخی آن، بر همین مسئله انگشت می‌گذارد: مشابهت در برخی نمودهای مذهبی لزوماً از مشابهت انگیزه‌های زیربنایی حکایت نمی‌کند (آلپورت و راس، ۱۹۶۷).
رفتار، افزون بر این، محصول یک ارزش منفرد نیست. زندگی روزمره صحنه رقابت اهداف است. فرد ممکن است انجام عملی را مطلوب بداند، اما هم‌زمان با الزامات شغلی، منافع اقتصادی، روابط خانوادگی، آسایش شخصی یا خواسته‌ای فوری مواجه شود. نتیجه رفتار به جایگاه نسبی این انگیزه‌ها و توانایی فرد در تنظیم آنها بستگی دارد. در ادبیات مربوط به دین و خودتنظیمی نیز یکی از سازوکارهای مورد توجه، نقش دین در سازمان‌دهی اهداف، نظارت بر رفتار و تقویت برخی فرایندهای خودکنترلی است؛ هرچند شواهد موجود اجازه نمی‌دهد از این رابطه، حکمی ساده و عام درباره همه افراد دین‌دار استخراج شود (مک‌کالو و ویلوبی، ۲۰۰۹).
عامل دیگر، امکان عمل است. رفتار در خلأ رخ نمی‌دهد. زمان، دسترسی، محیط خانوادگی، شرایط شغلی، شبکه روابط و هزینه اجتماعی می‌توانند تبدیل انگیزه به عمل را تسهیل یا محدود کنند. در نتیجه، میان سه وضعیت باید تفاوت گذاشت: فردی که رفتار را مطلوب نمی‌داند؛ فردی که آن را مطلوب می‌داند اما قصد جدی برای انجامش ندارد؛ و فردی که هم نگرش مثبت و هم قصد دارد، ولی با موانع اجرایی روبه‌روست. مشاهده یکسان «عدم انجام رفتار» نمی‌تواند این سه وضعیت را از یکدیگر متمایز کند. این نکته برای تحلیل سیاستی اهمیت دارد. اگر هر عدم التزام رفتاری به ضعف باور نسبت داده شود، راه‌حل نیز عمدتاً در تقویت شناخت و اعتقاد جست‌وجو خواهد شد؛ حال آنکه منشأ فاصله ممکن است در حلقه‌ای دیگر قرار داشته باشد.
عادت؛ وقتی عمل به تصمیم تازه نیاز ندارد
بخش قابل‌توجهی از رفتار روزانه، نتیجه تصمیم‌گیری آگاهانه در هر نوبت نیست. عادت‌ها از تکرار رفتار در موقعیت‌های نسبتاً ثابت شکل می‌گیرند و پس از تثبیت، نشانه‌های محیطی می‌توانند آنها را با نیاز کمتر به تصمیم‌گیری آگاهانه فعال کنند (وود و رونگر، ۲۰۱۶).
این سازوکار از دو جهت برای فهم رفتار دینی اهمیت دارد. نخست، فرد ممکن است عملی را ارزشمند بداند و بارها تصمیم به انجام آن بگیرد، اما تا زمانی که رفتار در سازمان زندگی روزمره او تثبیت نشده باشد، استمرار آن دشوار بماند. در چنین حالتی، فاصله باور و عمل لزوماً مسئله‌ای معرفتی نیست.
دوم، رابطه معکوس نیز مطرح است. رفتار تثبیت‌شده ممکن است در شرایطی ادامه پیدا کند که انگیزه آگاهانه فرد نسبت به گذشته تغییر کرده باشد. کسی که رفتاری مذهبی را سال‌ها در خانواده و محیط اجتماعی خود تکرار کرده، ممکن است بخشی از استمرار آن را از مسیر عادت تجربه کند. ازاین‌رو، تداوم رفتار نیز به‌تنهایی معیار دقیقی برای اندازه‌گیری شدت باور نیست.
همین مسئله نشان میدهد که رابطه باور و رفتار بهتر است به‌صورت فرایندی بازخوردی فهم شود تا زنجیره‌ای یک‌طرفه. باورها بر رفتار اثر می‌گذارند؛ رفتارهای تکرارشونده نیز تجربه، روابط و برداشت فرد از خود را شکل می‌دهند. در برخی شرایط، تجربه حاصل از عمل می‌تواند انگیزه و معنای رفتار را تقویت یا بازتعریف کند. البته اندازه و جهت این تأثیر در همه اعمال و افراد یکسان نیست.
رفتار دینی همیشه فقط یک معنای دینی ندارد
پیچیدگی دیگری نیز وجود دارد: برخی رفتارهای دینی هم‌زمان واجد کارکردهای عبادی، هویتی، خانوادگی و اجتماعی‌اند. حضور در یک آیین مذهبی ممکن است برای فردی اساساً عبادت باشد و برای فردی دیگر، علاوه بر معنای عبادی، فرصتی برای حفظ پیوند خانوادگی یا ابراز تعلق جمعی فراهم کند. بنابراین، شمارش رفتار برای شناخت دین‌داری لازم است، اما برای فهم معنای آن کافی نیست. از همین‌جا دو استنتاج متقارن محل تردید قرار می‌گیرند: «عمل نمی‌کند، پس باور ندارد» و «عمل می‌کند، پس به همان اندازه باور دارد». در هر دو حالت، از رفتار قابل مشاهده به وضعیت درونی فرد جهشی تفسیری صورت گرفته است.
پژوهشی درباره گروهی از دانش‌آموزان دبیرستانی تهران نشان میدهد که ابعاد اعتقادی و عاطفی دین‌داری در میان پاسخ‌گویان برجسته‌تر از برخی ابعاد عملی بود (سراج‌زاده، ۲۰۰۲). اهمیت این یافته برای بحث حاضر، اثبات الگویی عمومی درباره جوانان ایرانی نیست؛ مطالعه به نمونه و دوره مشخصی محدود بوده است. نکته مهم‌تر آن است که شاخص‌های اعتقادی و عملی می‌توانند در سطح یک گروه اجتماعی نیز هم‌زمان شدت یکسانی نداشته باشند.
مطالعات مربوط به نمازخوانی در ایران نیز توجه را به مجموعه‌ای از عوامل خانوادگی، آموزشی، فرهنگی و اجتماعی در کنار باورهای فردی جلب کرده‌اند (نجاتی حسینی، ۱۳۹۱). این شواهد دست‌کم ضرورت پرهیز از تبیین تک‌عاملی رفتار مذهبی را تقویت می‌کنند.
شکاف باور و عمل چگونه باید مطالعه شود؟
برای شناخت این فاصله، مقایسه دو درصد کلی کفایت نمی‌کند. فرض کنیم در یک مطالعه، ۹۰ درصد پاسخ‌گویان به یک اصل اعتقادی باور داشته باشند و ۶۰ درصد یک عمل دینی را منظم انجام دهند. از تفاضل این دو عدد نمی‌توان نتیجه گرفت که ۳۰ درصد جامعه «به باور خود عمل نمی‌کنند». ممکن است محتوای باور سنجیده‌شده با رفتار مورد نظر رابطه مستقیم نداشته باشد؛ افزون بر آن، معلوم نیست کدام افراد در هر دو گروه قرار دارند.
تحلیل معتبرتر باید باور و رفتار را در سطح همان پاسخ‌گویان به یکدیگر متصل کند. سپس می‌توان پرسید کسانی که باوری مشخص را پذیرفته‌اند، چه نگرشی به رفتار متناظر دارند، تا چه اندازه قصد انجام آن را گزارش می‌کنند، چه میزان آن را انجام می‌دهند و چه موانع یا انگیزه‌هایی را تجربه می‌کنند.
چنین طراحی‌ای اجازه میدهد الگوهای متفاوت از یکدیگر تفکیک شوند: باور قوی همراه با عمل منظم؛ باور قوی همراه با عمل نامنظم؛ قصد بدون استمرار رفتار؛ یا انجام منظم عمل با انگیزه‌هایی که فقط اعتقادی نیستند. پس از این تفکیک است که پرسش علّی معنا پیدا می‌کند: چه عاملی احتمال عبور از هر مرحله به مرحله بعد را افزایش یا کاهش میدهد؟ در این صورت، «شکاف باور و عمل» از یک برچسب کلی به مجموعه‌ای از مسائل قابل مطالعه تبدیل می‌شود.
از تشخیص منشأ فاصله تا انتخاب مداخله
این تمایز برای سیاست فرهنگی پیامدی روشن دارد. اگر منشأ یک رفتار، ناآگاهی درباره آموزه‌ای دینی باشد، مداخله معرفتی می‌تواند موضوعیت داشته باشد. اما اگر فرد آن آموزه را می‌شناسد و می‌پذیرد، ولی قصد رفتاری ضعیفی دارد، مسئله متفاوت است. اگر قصد وجود دارد و عمل به دلیل فقدان عادت یا مشکلات خودتنظیمی استمرار نمی‌یابد، باز هم مداخله دیگری لازم خواهد بود. در وضعیتی دیگر، ممکن است مانع اصلی در محیط اجتماعی و امکان اجرای رفتار قرار داشته باشد.
این تفکیک به معنای کم‌اهمیت‌دانستن باور نیست. تغییر باور می‌تواند یکی از علل تغییر رفتار باشد و در برخی موارد، کاهش عمل واقعاً ممکن است از کاهش اهمیت یک اعتقاد ناشی شده باشد. مسئله آن است که این رابطه باید نشان داده شود، نه اینکه از مشاهده رفتار استنتاج شود. همچنین همه فاصله‌ها نیازمند «اصلاح» نیستند، مگر آنکه ابتدا معلوم شود معیار مطلوبیت رفتار چیست، افراد چه تفسیری از آن دارند و مداخله چه پیامدهایی خواهد داشت. وظیفه تحلیل اجتماعی در مرحله نخست، تشخیص سازوکار است.
بر این اساس، نسبت باور و عمل را می‌توان زنجیره‌ای دانست که حلقه‌های متعددی دارد: باور و ارزیابی، انگیزه و قصد، امکان و کنترل، عادت و اجرای رفتار. عوامل اجتماعی نیز در سراسر این مسیر حضور دارند. ضعف پیوند در هر حلقه می‌تواند نتیجه‌ای مشابه ــ انجام‌نشدن رفتار ــ تولید کند، درحالی‌که منشأ آن متفاوت است. ازاین‌رو، فاصله باور و عمل بیش از آنکه خود یک تبیین باشد، پدیده‌ای نیازمند تبیین است. تا زمانی که ندانیم گسست در کدام حلقه رخ داده، نسبت‌دادن رفتار به ضعف اعتقاد همان اندازه نارساست که استنتاج قوت ایمان از تکرار یک مناسک. شناخت دین‌داری زمانی دقیق‌تر می‌شود که به‌جای انتظار تطابق کامل میان اعتقاد و رفتار، سازوکارهایی بررسی شوند که این دو را در زندگی واقعی به یکدیگر پیوند می‌دهند یا از یکدیگر دور می‌کنند.
پی‌نوشت‌ها و منابع
۱. نجاتی حسینی، محمود. (۱۳۹۱). «واقعیت اجتماعی نمازخوانی در ایران: بازخوانی مطالعات نماز و نمازپژوهی‌ها». مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۱(۱)، ۱–۳۷.
۲. Sheeran, P., & Webb, T. L. (2016). “The Intention–Behavior Gap.” Social and Personality Psychology Compass, 10(9), 503–518. DOI مقاله
۳. Wood, W., & Rünger, D. (2016). “Psychology of Habit.” Annual Review of Psychology, 67, 289–314. DOI مقاله
۴. McCullough, M. E., & Willoughby, B. L. B. (2009). “Religion, Self-Regulation, and Self-Control: Associations, Explanations, and Implications.” Psychological Bulletin, 135(1), 69–93. DOI مقاله
۵. Allport, G. W., & Ross, J. M. (1967). “Personal Religious Orientation and Prejudice.” Journal of Personality and Social Psychology, 5(4), 432–443. DOI مقاله
۶. Ajzen, I. (1991). “The Theory of Planned Behavior.” Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211. DOI مقاله
۷. Serajzadeh, S. H. (2002). “Croyants Non Pratiquants: La Religiosité de la Jeunesse Iranienne et Ses Implications Pour la Théorie de la Sécularisation.” Social Compass, 49(1), 111–132. DOI مقاله
افزودن دیدگاه جدید