کاهش حضور در مسجد، نماز جماعت یا دیگر اجتماعات مذهبی معمولاً یکی از نشانه‌های تغییر وضعیت دین‌داری جامعه تلقی می‌شود. چنین برداشتی تا آنجا موجه است که مشارکت جمعی بخشی از حیات دینی را آشکار می‌کند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که تغییر این مشارکت، بدون بررسی عوامل مؤثر بر آن، به کاهش باور یا التزام دینی افراد نسبت داده شود. حضور در یک اجتماع مذهبی، افزون بر انگیزه دینی، به شرایطی وابسته است که در انجام بسیاری از اعمال فردی ضرورت ندارند. ازاین‌رو، برای فهم تغییرات مشارکت مذهبی باید نسبت میان اعتقاد شخصی، امکان حضور جمعی و رابطه افراد با نهادهای دینی را روشن کرد.
این تمایز در جامعه‌ای مانند ایران اهمیت بیشتری می‌یابد؛ زیرا دین، علاوه بر جایگاه اعتقادی و مناسکی، با بخشی از نهادهای عمومی و مناسبات اجتماعی پیوند دارد. در چنین شرایطی، کاهش حضور در یک فعالیت مذهبی ممکن است معانی متفاوتی داشته باشد: تضعیف انگیزه دینی، تغییر ترجیحات فرد، دگرگونی روابط اجتماعی یا تغییر نسبت او با نهاد برگزارکننده. مسئله اصلی آن است که چگونه می‌توان این احتمالات را از یکدیگر تشخیص داد.
مشارکت دینی، کنشی فراتر از التزام فردی
میان انجام یک عمل عبادی و مشارکت در اجرای جمعی آن، تفاوتی جامعه‌شناختی وجود دارد. فرد ممکن است نماز بخواند، روزه بگیرد یا متون دینی را مطالعه کند، بی‌آنکه برای انجام این اعمال به عضویت در گروهی مشخص نیاز داشته باشد. در مقابل، حضور در نماز جماعت یا فعالیت یک تشکل مذهبی مستلزم ارتباط با دیگران، پذیرش قواعد جمعی و اختصاص زمان و امکانات به مشارکت است.
این تفاوت به معنای استقلال کامل دین‌داری فردی و جمعی نیست. انگیزه اعتقادی می‌تواند یکی از مهم‌ترین عوامل حضور در اجتماعات مذهبی باشد. بااین‌حال، اعتقاد به‌تنهایی توضیح نمی‌دهد که چرا دو فرد با باورهای مشابه، میزان مشارکت متفاوتی دارند. برای پاسخ به این پرسش باید شرایط اجتماعی تحقق رفتار را نیز بررسی کرد.
پژوهش تطبیقی درباره مشارکت مذهبی مسلمانان، از جمله در ایران، نشان می‌دهد که خودتوصیفی افراد به‌عنوان اشخاص مذهبی و حضور آنان در فعالیت‌های جمعی الزاماً بر یکدیگر منطبق نیستند. این پژوهش همچنین بر اهمیت زمینه‌های اجتماعی و سیاسی در تفسیر مشارکت مذهبی تأکید دارد (تزجور، آزادارمکی و بهار، ۲۰۰۶).
بنابراین، مشارکت جمعی را باید حاصل پیوند دو دسته عامل دانست: عواملی که فرد را به انجام کنش دینی برمی‌انگیزند و شرایطی که تحقق اجتماعی آن کنش را ممکن یا دشوار می‌کنند. نادیده‌گرفتن دسته دوم، به تبیینی ناقص از رفتار مذهبی می‌انجامد.
فرصت مشارکت و نقش روابط اجتماعی
مشارکت در فعالیت‌های جمعی، حتی هنگامی که انگیزه فردی وجود دارد، به فرصت‌های در دسترس وابسته است. فاصله مکانی، تناسب زمان برگزاری، وضعیت اشتغال، مسئولیت‌های خانوادگی و امکانات محیطی می‌توانند بر احتمال حضور اثر بگذارند. در کنار این عوامل، روابط اجتماعی نیز اهمیت دارند. فردی که دوستان یا اعضای خانواده‌اش در یک اجتماع مذهبی حضور دارند، ممکن است برای مشارکت انگیزه و امکان بیشتری پیدا کند.
در مطالعه‌ای درباره اجتماعات مذهبی آمریکا، تراکم اجتماعات دینی در محیط زندگی با شکل‌های مختلف مشارکت مذهبی ارتباط مثبت داشته است. تبیین پیشنهادی پژوهش آن است که افزایش فرصت‌های حضور و شکل‌گیری شبکه‌های ارتباطی می‌تواند مشارکت را تسهیل کند (بلانچارد، استروپ و تولبرت، ۲۰۱۴).
این یافته را نمی‌توان مستقیماً به مساجد ایران تعمیم داد؛ زیرا ساختار سازمانی، جایگاه اجتماعی و شیوه ارتباط نهادهای مذهبی در جوامع مختلف یکسان نیست. بااین‌حال، سازوکاری قابل بررسی را آشکار می‌کند: میزان مشارکت فقط به خواست افراد وابسته نیست؛ محیط اجتماعی نیز بر امکان تبدیل انگیزه به حضور اثر می‌گذارد.
رابطه میان باور و شبکه‌های اجتماعی پیچیده‌تر از آن است که صرفاً در قالب تأثیر اعتقاد بر مشارکت توضیح داده شود. پژوهشی درباره پیوند اطمینان اعتقادی و سرمایه اجتماعی نشان داده است که روابط خانوادگی و دوستی‌های مذهبی با میزان اطمینان به باور دینی ارتباط دارند و این اطمینان نیز با حضور در مراسم مذهبی مرتبط است (وولشلگر، ۲۰۲۱).
البته این روابط آماری به‌تنهایی جهت علیت را اثبات نمی‌کنند. ممکن است افراد به دلیل باورهای قوی‌تر وارد شبکه‌های مذهبی شوند؛ همان‌گونه که حضور در این شبکه‌ها می‌تواند به استمرار باور کمک کند. در نتیجه، رابطه دین‌داری فردی و مشارکت جمعی را باید رابطه‌ای متقابل و وابسته به زمینه اجتماعی دانست.
تجربه حضور جمعی و استمرار مشارکت
توضیح مشارکت مذهبی با فرصت‌های بیرونی کامل نمی‌شود. کیفیت تجربه‌ای که فرد از حضور در اجتماع دینی به دست می‌آورد نیز می‌تواند در تداوم مشارکت اهمیت داشته باشد. مناسک جمعی صرفاً مجموعه‌ای از اعمال فردی نیستند که در یک مکان انجام می‌شوند. حضور هم‌زمان افراد، تعاملات چهره‌به‌چهره، احساس تعلق و تجربه مشترک می‌توانند به عمل مذهبی معنایی اجتماعی ببخشند. در مقابل، اگر فرد نتواند با محیط مشارکت ارتباط برقرار کند، ممکن است با وجود حفظ باورهای خود، حضور در آن محیط را کاهش دهد.
پژوهش مبتنی بر نظریه زنجیره‌های مناسک تعاملی نشان می‌دهد که ویژگی‌های تعامل جمعی در اجتماعات مذهبی با میزان مشارکت ارتباط دارند. این رویکرد، توجه را از ویژگی‌های فردی شرکت‌کنندگان به مناسباتی معطوف می‌کند که در جریان حضور جمعی شکل می‌گیرند (وولشلگر، ۲۰۱۲).
از این منظر، برای تحلیل مشارکت مذهبی باید پرسید اجتماع دینی چه نوع رابطه‌ای میان افراد برقرار می‌کند و حضور در آن تا چه اندازه واجد معنا و تعلق است. این پرسش با سنجش صرف تعداد شرکت‌کنندگان پاسخ داده نمی‌شود.
درعین‌حال، نباید از اهمیت تجربه جمعی نتیجه‌ای قطعی درباره علت کاهش مشارکت در ایران گرفت. برای چنین داوری‌ای، پژوهش‌هایی لازم است که تجربه افراد از محیط‌های مذهبی را مستقیماً بررسی کرده باشند. آنچه فعلاً می‌توان گفت، ضرورت واردکردن کیفیت رابطه اجتماعی به تحلیل مشارکت است.
کاهش مشارکت؛ سه تبیین متفاوت
کاهش حضور در اجتماعات مذهبی دست‌کم با سه تبیین قابل بررسی است. تبیین نخست، کاهش انگیزه یا التزام دینی است. در این حالت، فرد به دلیل تغییر در باورها، ترجیحات یا اهمیت دین در زندگی خود، کمتر در فعالیت‌های مذهبی شرکت می‌کند. اگر کاهش مشارکت با افت پایدار سایر شاخص‌های اعتقادی و مناسکی همراه باشد، این تبیین قوت بیشتری می‌یابد.
تبیین دوم، فردی‌شدن دین‌داری است. در این وضعیت، فرد همچنان برای باورها و اعمال دینی اهمیت قائل است، اما انتخاب شیوه عمل و تجربه دینی را بیشتر به داوری شخصی خود وابسته می‌کند. در نتیجه، ممکن است رابطه او با شکل‌های رسمی یا موروثی مشارکت تغییر کند.
بااین‌حال، فردی‌شدن دین الزاماً به معنای کناره‌گیری از هر نوع اجتماع مذهبی نیست. پژوهش درباره اجتماعات دینی و معنوی نشان داده است که حتی در میان پیروان صورت‌های فردی و ترکیبی معنویت، ارتباط جمعی همچنان می‌تواند در یادگیری، اعتباربخشی به تجربه دینی و استمرار عمل نقش داشته باشد (مینتل، ۲۰۱۴).
تبیین سوم، تغییر رابطه با نهادهای مذهبی است. در این حالت، ممکن است فرد میان اعتقاد دینی خود و ارزیابی‌اش از یک نهاد، برنامه یا شیوه سازمان‌دهی مشارکت تفاوت بگذارد. کاهش حضور، در چنین شرایطی، لزوماً بیانگر نفی محتوای اعتقادی آن فعالیت نیست؛ بلکه ممکن است با تجربه نهادی یا احساس تعلق ارتباط داشته باشد.
این سه تبیین یکدیگر را به‌طور کامل نفی نمی‌کنند. کاهش انگیزه دینی می‌تواند هم‌زمان با تغییر ترجیحات مشارکتی یا تضعیف پیوند نهادی رخ دهد. مسئله پژوهشی، تعیین سهم نسبی هر عامل در موقعیتی مشخص است. بدون چنین بررسی‌ای، انتخاب یکی از تبیین‌ها بیش از آنکه بر شواهد تجربی متکی باشد، به پیش‌فرض تحلیلگر وابسته خواهد بود.
فردی‌شدن دین با خصوصی‌شدن آن یکسان نیست
یکی از خطاهای رایج در تفسیر کاهش مشارکت مذهبی، یکسان‌گرفتن آن با خصوصی‌شدن دین است. حال آنکه خصوصی‌شدن، در معنای جامعه‌شناختی، صرفاً به انجام عبادت در خانه یا کاهش حضور در یک مکان مذهبی اشاره ندارد. مسئله به جایگاه دین در روابط اجتماعی، نهادهای عمومی و فرایندهای شکل‌دهنده به زندگی جمعی مربوط می‌شود.
پژوهشی در بررسی نسبت دین و مدرنیته نشان می‌دهد که تحول جوامع جدید الزاماً به خروج دین از عرصه عمومی منجر نمی‌شود. نهادها و جریان‌های دینی می‌توانند در شرایط مدرن نیز نقش عمومی داشته باشند و حتی در برخی موقعیت‌ها حضور اجتماعی و سیاسی خود را گسترش دهند (کازانووا، ۱۹۹۴).
بر این اساس، باید میان سه وضعیت تمایز گذاشت: انجام اعمال دینی در سطح فردی، مشارکت در اجتماعات و نهادهای مذهبی، و تأثیر دین بر روابط و مسائل عمومی. کاهش یکی از این سه، ضرورتاً به معنای کاهش دو مورد دیگر نیست.
برای مثال، ممکن است فرد در فعالیت‌های سازمان‌یافته مذهبی کمتر حضور یابد، اما باورهای دینی همچنان بر روابط خانوادگی، انتخاب‌های اخلاقی یا فعالیت‌های اجتماعی او اثر بگذارند. عکس این وضعیت نیز قابل تصور است: حضور در برخی مراسم عمومی می‌تواند استمرار داشته باشد، بی‌آنکه لزوماً از التزام شخصی عمیق حکایت کند.
ازاین‌رو، تعبیر «خصوصی‌شدن دین‌داری» تنها زمانی موجه خواهد بود که تغییر در جایگاه اجتماعی دین، مستقل از تغییر میزان حضور در چند فعالیت مذهبی، بررسی شده باشد. کاهش مشارکت نهادی می‌تواند یکی از نشانه‌های قابل مطالعه باشد، اما برای اثبات چنین فرایند گسترده‌ای کفایت نمی‌کند.
اعتماد نهادی و مسئله تعلق
در تحلیل مشارکت جمعی، رابطه فرد با نهاد مذهبی جایگاه ویژه‌ای دارد. این رابطه را نمی‌توان صرفاً به پذیرش آموزه‌های دینی تقلیل داد. فرد ممکن است به محتوای یک مناسک اعتقاد داشته باشد، اما درباره شیوه برگزاری، کیفیت ارتباطات یا میزان تناسب محیط آن با نیازهای خود ارزیابی متفاوتی داشته باشد.
در اینجا دو مفهوم «اعتماد نهادی» و «احساس تعلق» اهمیت پیدا می‌کنند. اعتماد به ارزیابی فرد از عملکرد و رفتار نهاد مربوط است، درحالی‌که تعلق به تجربه عضویت و پیوند او با یک اجتماع اشاره دارد. این دو مفهوم به یکدیگر مرتبط‌اند، اما یکسان نیستند. ممکن است فرد نهادی را معتبر بداند، بی‌آنکه به مشارکت مستمر در آن تمایل داشته باشد؛ یا با اجتماعی مذهبی احساس نزدیکی کند، درحالی‌که نسبت به برخی عملکردهای سازمانی آن انتقاد داشته باشد.
پژوهش‌های مربوط به شبکه‌های اجتماعی و مناسک تعاملی، اهمیت روابط و تجربه جمعی را در مشارکت مذهبی تأیید می‌کنند (وولشلگر، ۲۰۱۲؛ ۲۰۲۱). بااین‌حال، از این یافته‌ها نمی‌توان نتیجه گرفت که کاهش مشارکت مذهبی در ایران مشخصاً ناشی از کاهش اعتماد نهادی است. چنین ادعایی به داده‌هایی نیاز دارد که اعتماد، تعلق و مشارکت را در جامعه مورد مطالعه به‌طور مستقل اندازه گرفته باشند.
ارزش تحلیلی این تمایز در آن است که رابطه فرد با دین و رابطه او با نهاد دینی را دو موضوع مرتبط، اما متفاوت در نظر می‌گیرد. بدون این تفکیک، ممکن است نارضایتی از یک محیط مذهبی به‌اشتباه معادل فاصله‌گرفتن از اصل دین تفسیر شود.
پیامد سیاستی؛ تشخیص مسئله پیش از انتخاب مداخله
اگر مشارکت دینی جمعی حاصل تعامل انگیزه فردی و شرایط اجتماعی باشد، سیاست‌گذاری برای تقویت آن نیز نمی‌تواند بر یک عامل متمرکز بماند. در شرایطی که مسئله اصلی کاهش باور یا انگیزه دینی است، آموزش و گفت‌وگوی اعتقادی ممکن است موضوعیت داشته باشد. اما اگر محدودیت دسترسی، ضعف ارتباطات اجتماعی یا کیفیت تجربه جمعی در کاهش مشارکت نقش داشته باشد، افزایش پیام‌های تبلیغی به‌تنهایی پاسخ متناسبی نخواهد بود. همچنین، اگر مسئله به رابطه افراد با یک نهاد مذهبی مربوط باشد، باید آن رابطه را مستقلاً بررسی کرد؛ نه اینکه از پیش علت کاهش حضور را ضعف اعتقادی شرکت‌کنندگان دانست.
این استدلال به معنای تقدم همیشگی عوامل نهادی بر عوامل اعتقادی نیست. همان‌گونه که شرایط نامناسب مشارکت می‌تواند مانع حضور افراد معتقد شود، بهبود محیط مشارکت نیز در صورت فقدان انگیزه دینی لزوماً به افزایش حضور نمی‌انجامد.
در نتیجه، ارزیابی سیاست‌های مرتبط با مشارکت مذهبی باید میان افزایش تعداد شرکت‌کنندگان، تقویت تعلق اجتماعی و تعمیق التزام دینی تفاوت بگذارد. این اهداف ممکن است یکدیگر را تقویت کنند، اما از نظر مفهومی و تجربی مترادف نیستند.
کاهش مشارکت در یک اجتماع مذهبی، داده‌ای مهم درباره حیات دینی جامعه است؛ بااین‌حال، معنای آن پیش از شناخت سازوکارهای مؤثر بر حضور جمعی روشن نمی‌شود. مشارکت می‌تواند از باور دینی نیرو بگیرد، اما برای تحقق و استمرار به فرصت‌های اجتماعی، روابط انسانی و تجربه حضور نیز وابسته است. بنابراین، نه می‌توان کاهش مشارکت را بی‌واسطه نشانه افول ایمان دانست و نه استمرار دین‌داری فردی را دلیل کافی برای پایداری حیات جمعی دین تلقی کرد.
نتیجه این تفکیک آن است که سنجش دین‌داری فردی و ارزیابی مشارکت دینی جمعی باید دو مسیر پژوهشی مرتبط، اما مستقل داشته باشند. تنها با بررسی رابطه این دو مسیر می‌توان تشخیص داد تغییر مشارکت مذهبی در ایران بیشتر از تحول انگیزه‌های دینی حکایت دارد یا از دگرگونی شرایط و صورت‌های حضور اجتماعی دین.
پی‌نوشت‌ها و منابع
۱. تزجور، گونش مراد؛ آزادارمکی، تقی؛ و بهار، مهری (Tezcür, Güneş Murat; Azadarmaki, Taghi; & Bahar, Mehri). (2006). “Religious Participation among Muslims: Iranian Exceptionalism.” Critique: Critical Middle Eastern Studies, 15(3), 217–232.
مشاهده مقاله در پایگاه ناشر
۲. (Blanchard, Troy; Stroope, Samuel; & Tolbert, Charles). (2014). “Bringing the Congregations Back in: Religious Markets, Congregational Density, and American Religious Participation.” Religions, 5(3), 929–947.
متن کامل مقاله
۳. (Wollschleger, Jason). (2021). “Religious Certainty as Social Capital.” Review of Religious Research, 63(3), 325–342.
مشاهده مقاله در پایگاه ناشر
۴. (Wollschleger, Jason). (2012). “Interaction Ritual Chains and Religious Participation.” Sociological Forum, 27(4), 896–912.
مشاهده مقاله در پایگاه ناشر
۵. (Meintel, Deirdre). (2014). “Religious Collectivities in the Era of Individualization.” Social Compass, 61(2), 195–206.
مشاهده مقاله در پایگاه ناشر
۶. (Casanova, José). (1994). Public Religions in the Modern World. Chicago: University of Chicago Press.
مشخصات کتاب در انتشارات دانشگاه شیکاگو
افزودن دیدگاه جدید