میدان مرجعیت فرهنگی و معنایی در ایران؛ از اقتدار متمرکز به شبکه رقابتی اعتبار
پرسش راهبردی این است که تغییر توزیع توجه، اعتماد، تخصص و قدرت روایتسازی چگونه موقعیت روحانیت و نهادهای دینی را در میدان مرجعیت فرهنگی و معنایی ایران دگرگون کرده و چه بازآراییای میتواند نقش دینی را بدون بازگشت ناممکن به انحصار گذشته تقویت کند؟ حکم اصلی آن است که مرجعیت دینی صرفاً «مخاطب از دست نداده»، بلکه میان تولیدکنندگان تخصص، روایت، همدلی و دسترسی تجزیه شده است. گلوگاه مرکزی، فقدان زیرساختی برای تبدیل سرمایه علمی و دینی به پاسخ قابل اعتماد، موقعیتشناس و در دسترس است. بازآرایی مطلوب باید از تصاحب همه نقشها به سازماندهی شبکهای اعتبار، ارجاع و پاسخگویی حرکت کند.
۱. مرز، موضوع و منطق میدان
موضوع سازماندهنده این میدان، تولید و بهرسمیتشناختهشدن «تفسیر معتبر از زندگی» است: چه چیزی درست، خیر، سالم، عادلانه، طبیعی، موفق یا معنادار است و در موقعیتهای واقعی چگونه باید عمل کرد؟ بنابراین میدان به احکام شرعی یا پاسخهای اعتقادی محدود نیست. هر بازیگری که در تعریف مسئله، نامگذاری رنج، تبیین علت، تجویز عمل، ساخت هویت یا اعتبارسنجی سبک زندگی اثر میگذارد، درون میدان قرار میگیرد. پزشک هنگام تعریف سلامت، روانشناس هنگام صورتبندی اضطراب و رابطه، دانشگاهی هنگام تبیین جامعه، اینفلوئنسر هنگام نمایش زندگی مطلوب و سامانه هوش مصنوعی هنگام ترکیب و عرضه پاسخ، در بخشی از قلمرو معنا با مرجع دینی همموقعیت میشوند؛ حتی اگر خود را مرجع فرهنگی ندانند.
نظریه میدان نشان میدهد رفتار بازیگران را نمیتوان فقط از مأموریت رسمی آنان فهمید؛ موقعیت نسبی، سرمایههای در اختیار و قواعد رقابت تعیین میکند چه صدایی معتبر شناخته شود. مرجعیت سنتی بر سرمایه علمی انباشته، سلسلهمراتب آموزشی، مشروعیت دینی و پیوند نهادی استوار بود، اما میدان کنونی سرمایههای تازهای چون دیدهشدن، صمیمیت ادراکشده، سرعت پاسخ، روایت شخصی، مهارت تصویری، داده مخاطب و سازگاری با الگوریتم را پاداش میدهد (بوردیو، ۱۹۹۱؛ فلیگستین و مکآدام، ۲۰۱۲). در نتیجه، اقتدار از میان نرفته، بلکه اجزای آن از یکدیگر جدا شده است: ممکن است مخاطب صحت فقهی را از روحانی، سلامت را از پزشک، آرامش را از روانشناس، زبان زندگی را از اینفلوئنسر و جمعبندی فوری را از هوش مصنوعی بگیرد.
گسترش زیرساخت دیجیتال دامنه این جابهجایی را افزایش داده است. دادههای اتحادیه بینالمللی مخابرات، استفاده از اینترنت در ایران را برای سال ۲۰۲۴ حدود ۸۵٫۳ درصد و در گروه ۱۵ تا ۲۴ سال حدود ۹۴٫۴ درصد گزارش میکند. این ارقام بهخودیخود اعتماد به پلتفرم یا تضعیف دین را ثابت نمیکنند، اما نشان میدهند بخش بزرگی از مواجهه روزمره با پرسشها، روایتها و الگوهای زندگی در محیطی رخ میدهد که قواعد توزیع آن را نهاد دینی تعیین نمیکند (اتحادیه بینالمللی مخابرات، ۲۰۲۵).
قواعد رسمی میدان شامل صلاحیت علمی، اجتهاد، مجوز حرفهای، مقررات رسانه و مسئولیت سازمانی است؛ قواعد غیررسمی شامل اصالت ادراکشده، شباهت هویتی، تجربه زیسته، زیباییشناسی، تعداد دنبالکننده، توصیه همسالان و استمرار حضور است. مطالعات دین دیجیتال نشان میدهند اینترنت اقتدار دینی را لزوماً حذف نمیکند، بلکه نقشها، ساختارها، متون و باورهای مشروعیتبخش را از نو با یکدیگر ترکیب میکند (کمپبل، ۲۰۰۷؛ ۲۰۱۰). ازاینرو، ادعای دقیقتر نه «پایان مرجعیت دینی»، بلکه گذار از مرجعیت نسبتاً متمرکز به مرجعیت چندمنبعی، موقعیتی و رسانهمند است.
۲. بازیگران و منطق کنش آنان
نخست، مراجع، عالمان و استادان حوزویاند که مزیت اصلی آنان دانش تخصصی، سنت استدلالی، پیوند با میراث دینی و قابلیت صدور حکم معتبر است. آنان معمولاً مسئله را از منظر صحت، حجیت و حفاظت از مرزهای دین تعریف میکنند. محدودیت این گروه، فاصله احتمالی میان زبان تخصصی و مسئله زیسته، زمان طولانی تولید پاسخ و وابستگی دسترسی به واسطههای سازمانی است.
دوم، مبلغان، ائمه جماعات و روحانیان رسانهایاند که میان دانش رسمی و زندگی روزمره واسطه میشوند. سرمایه آنان رابطه حضوری، اعتماد محلی، فهم زمینه و توان روایت است. بخشی از این گروه با منطق رسانه سازگار شده و از تصویر، تجربه شخصی و ارتباط مستمر استفاده میکند. مطالعه فرهنگ بصری جوانان انقلابی در ایران نشان میدهد روحانیان و نمادهای دینی نیز برای حضور در فضای جوانان به زبان تصویری، شخصیتمحوری و الگوهای اینستاگرامی متوسل شدهاند؛ بنابراین نهاد دینی کاملاً بیرون فضای جدید نیست، اما ناچار شده با قواعد آن سازگار شود (طاهریفرد، ۲۰۲۲).
سوم، نهادهای دینی، فرهنگی، آموزشی و رسانهای رسمیاند. این بازیگران بودجه، شبکه انسانی، زیرساخت تولید و امکان حضور ملی دارند، اما اعتبار سازمانی آنان لزوماً به اعتماد شخصی تبدیل نمیشود. مسئله برای آنان اغلب «انتقال پیام صحیح» است، حال آنکه مخاطب ممکن است مسئله را «فهمشدن، امکان پرسش و دریافت پاسخ متناسب» بداند. هرجا شاخص موفقیت بر تعداد برنامه، محتوا یا بازدید متمرکز شود، ارتباط میان تولید نهادی و تغییر واقعی مرجعیت قطع میشود.
چهارم، دانشگاهیان، روشنفکران و متخصصان علوم انسانیاند که قدرت آنان از زبان تبیینی، روش پژوهش و توان نقد نهادها میآید. پنجم، پزشکان، روانشناسان، مشاوران و درمانگراناند که بهویژه در موضوعات بدن، خانواده، جنسیت، اضطراب، فرزندپروری و خودشناسی به مراجع معنایی تبدیل شدهاند. آنان لزوماً درباره غایت زندگی سخن نمیگویند، اما صورتبندی تخصصی مسئله، دامنه پاسخ دینی را محدود یا بازتعریف میکند. قدرت این گروهها از قابلیت حل مسئله ملموس و تماس مستقیم با رنج مخاطب ناشی میشود؛ در مقابل، تجاریشدن خدمات، اختلاف مکاتب و ورود افراد فاقد صلاحیت مرز میان تخصص و بازار معنا را مبهم میکند.
ششم، کنشگران رسانهای، هنرمندان، سلبریتیها و اینفلوئنسرها قرار دارند. اینان بیش از آنکه از صلاحیت رسمی قدرت بگیرند، از توجه، روایت شخصی، صمیمیت شبهدوستانه و نمایش مستمر زندگی اعتبار میسازند. پژوهش ایرانی درباره برساخت فرهنگ دینداری در اینستاگرام نیز از ظهور «مرجعیت چندگانه» و رقابت روایتهای متفاوت دینی حکایت دارد؛ پژوهش دیگری درباره جوانان ایرانی، اینستاگرام را در بازتولید فرهنگ دینی مؤثر یافته است، هرچند یافتههای محلی یا نمونهای را نمیتوان بیواسطه به کل جامعه تعمیم داد (آقارجبی و همکاران، ۱۴۰۲؛ علیپور ملاباشی و همکاران، ۱۳۹۹).
هفتم، پلتفرمها و موتورهای توصیهگرند. آنان تولیدکننده اصلی معنا نیستند، اما با رتبهبندی، حذف، پیشنهاد و اندازهگیری تعامل تعیین میکنند کدام پیام امکان دیدهشدن بیابد. هشتم، سامانههای هوش مصنوعیاند که کنشگر انسانی کامل محسوب نمیشوند، اما دروازهبان معرفتی نوظهورند: بدون مطالبه مدرک، بیوقفه، خصوصی و با زبانی منسجم پاسخ میدهند. نهم، خانواده و شبکههای همسالاناند که منبع نهایی تأیید، تردید و بازنشرند. دهم، خود مخاطباناند؛ آنان مصرفکننده منفعل نیستند، بلکه با انتخاب، مقایسه، نقد و بازنشر، اعتبار بازیگران را تولید میکنند. صداهای کمنماینده میدان نیز جوانان کمبرخوردار، زنان، ساکنان مناطق دور از مراکز علمی و کسانیاند که پرسشهایشان در قالبهای رسمی قابل بیان نیست.
۳. قدرت، روابط و جریانهای میدان
قدرت در میدان جدید چندبعدی و نامتوازن است. روحانیت سرمایه تخصص دینی و مشروعیت تاریخی دارد؛ دانشگاه و حرفههای درمانی سرمایه علمی؛ نهادهای رسمی سرمایه سازمانی و رسانهای؛ اینفلوئنسرها سرمایه توجه و صمیمیت؛ پلتفرمها سرمایه زیرساخت و داده؛ هوش مصنوعی قدرت ترکیب، شخصیسازی و پاسخ فوری؛ و همسالان قدرت تأیید هویتی دارند. مسئله اصلی آن است که این سرمایهها در یک بازیگر جمع نشدهاند. مرجع دینی ممکن است صلاحیت داشته باشد اما دیده نشود؛ اینفلوئنسر ممکن است دیده شود اما مسئولیت معرفتی نپذیرد؛ پلتفرم توزیع را کنترل کند اما در برابر پیامد فرهنگی پاسخگویی محدودی داشته باشد.
منطق رسانهای، محتوای دینی را نیز وادار میکند به قواعد اختصار، تصویر، عاطفه، شخصیتمحوری و قابلیت اشتراک تن دهد. نظریه رسانهایشدن دین توضیح میدهد که رسانه صرفاً حامل خنثای پیام نیست؛ با منطق مستقل خود، صورت دین عمومی و نقش نهادهای دینی را تغییر میدهد (هیارواد، ۲۰۰۸). مطالعات ایرانی نیز نشان میدهند کنشگران دینی در اینستاگرام برای ساخت مرجعیت، میان زبان سنتی، بازنمایی خویشتن، سبک زندگی و زیباییشناسی شبکهای ترکیبهای تازه میسازند. بنابراین تعارض اصلی فقط میان «دین و فضای مجازی» نیست؛ در درون جریان دینی نیز رقابت بر سر سبک عرضه، تفسیر اصالت و نسبت علم با محبوبیت شکل گرفته است.
جریان پرسش معمولاً از تجربه شخصی آغاز میشود، در گفتوگوی همسالان نامگذاری میشود، از طریق جستوجو یا پیشنهاد الگوریتمی به محتوای روانشناختی، پزشکی، سبک زندگی یا دینی میرسد و سپس با معیارهایی چون همدلی، وضوح و شباهت تجربه ارزیابی میشود. در این مسیر، نهاد دینی اغلب در انتهای زنجیره یا فقط هنگام تعارض شرعی وارد میشود. جریان بازخورد نیز ناقص است: نهادها آمار تولید و بازدید دارند، اما نمیدانند مخاطب پرسش را ابتدا کجا طرح کرده، چرا یک پاسخ را پذیرفته و پاسخ دینی در چه نقطهای از رقابت حذف شده است.
پلتفرمها از طریق قواعد تعدیل محتوا و الگوریتمهای توصیه، دروازهبان میداناند؛ تصمیمهای آنان درباره دیدهشدن، طبقهبندی و حذف، آثار فرهنگی گسترده دارد (گیلسپی، ۲۰۱۸). یونسکو نیز به همین دلیل حکمرانی پلتفرم را مسئولیتی میان دولت، شرکت، جامعه مدنی، دانشگاه و کاربران میداند، نه موضوعی صرفاً فنی یا تجاری (یونسکو، ۲۰۲۳).
هوش مصنوعی این عدم تقارن را تشدید میکند، زیرا پاسخ را از منبع جدا و به متنی یکپارچه تبدیل میکند. پژوهشهای اولیه نشان دادهاند مدلهای مولد میتوانند سوگیریهای نهفته را در تولید محتوای دینی بازتولید کنند و در عین حال بر داوری کاربر اثر بگذارند. بررسی چتباتهای اسلامی نیز از فرصت دسترسی گستردهتر به دانش و همزمان خطر فرسایش منبعشناسی و مرجعیت پاسخگو سخن میگوید (ژانگ و همکاران، ۲۰۲۵؛ احمد، ۲۰۲۵). این شواهد هنوز برای داوری درباره رفتار کاربران ایرانی کافی نیست، اما ورود بازیگری را نشان میدهد که سرعت و دسترسی آن بسیار بیشتر از سازوکارهای سنتی اعتبارسنجی است.
۴. پیامدهای آرایش موجود و گلوگاهها
پیامد نخست، تجزیه مرجعیت است. افراد برای یک مسئله واحد از منابع متعدد استفاده میکنند، اما سازوکاری برای تشخیص قلمرو صلاحیت و حل تعارض میان پاسخها ندارند. در نتیجه، تخصص به قطعات جداگانه تبدیل میشود: دین درباره حکم، روانشناسی درباره احساس، پزشکی درباره بدن و اینفلوئنسر درباره شیوه زندگی سخن میگوید، بیآنکه کسی مسئول جمعبندی نسبت این ابعاد باشد.
پیامد دوم، تبدیل توجه به شاخص جانشین اعتبار است. الگوریتمها محتوای درگیرکننده را توزیع میکنند و مخاطب در شرایط کمبود وقت، شهرت، وضوح و تعداد بازدید را بهجای بررسی صلاحیت به کار میگیرد. بااینحال، نباید محبوبیت را مساوی اعتماد عمیق دانست. مطالعه تطبیقی پیو در سال ۲۰۲۶ نشان داد بسیاری از کاربران آمریکایی محتوای سلامت اینفلوئنسرها را دریافت میکنند، اما فقط اقلیتی به همه یا بیشتر آن اعتماد دارند. دلالت تطبیقی این یافته آن است که «مصرف مرجع» با «اعتماد کامل» یکسان نیست؛ این تمایز باید در پیمایشهای ایرانی نیز سنجیده شود (مرکز پژوهشی پیو، ۲۰۲۶).
پیامد سوم، شخصیشدن و ناپایداری اعتبار دینی است. بخشی از موفقیت تبلیغ به چهرههایی وابسته میشود که سرمایهشان قابل انتقال به نهاد نیست. پیامد چهارم، ضعف یادگیری جمعی است: داده پرسشها نزد پلتفرم، تجربه ارتباط نزد مبلغ، دانش تخصصی نزد حوزه یا دانشگاه و داده رفتار نزد رسانه باقی میماند. میدان محتوا تولید میکند، اما درباره شکستهای خود دانش مشترک نمیسازد.
گلوگاه مرکزی، فقدان «زیرساخت مشترک اعتبار، ارجاع و بازخورد» است؛ زیرساختی که منبع پاسخ، حدود صلاحیت، نسبت دیدگاههای تخصصی و امکان اصلاح خطا را آشکار کند. سه گلوگاه پشتیبان نیز عبارتاند از: فاصله میان زبان دانش دینی و صورت مسئله زیسته؛ عدم تناسب قدرت پلتفرمها و هوش مصنوعی با پاسخگویی فرهنگی آنان؛ و غیبت نظاممند مخاطبان و کنشگران خط مقدم از طراحی قواعد. کاهش موقعیت مرجعیت دینی را نمیتوان فقط به ضعف رسانهای نسبت داد؛ سیاسیشدن ادراکشده نهاد دین، تجربه مخاطب از رفتار سازمانها، تحولات نسلی و افزایش تنوع تخصص نیز تبیینهای رقیب مهماند. شواهد عمومی موجود برای اندازهگیری سهم هر عامل در سطح ملی کافی نیست؛ بنابراین اطمینان درباره سازوکار کلی متوسط رو به بالا و درباره اندازه کاهش اعتماد متوسط است.
۵. بازآرایی راهبردی میدان
بازآرایی مطلوب، بازگرداندن انحصار تفسیر به یک نهاد یا تبدیل روحانی به پزشک، روانشناس و اینفلوئنسر نیست. جهت ترجیحی، ساخت «شبکه مرجعیت پاسخگو» است که در آن صلاحیتها تفکیک و مسیرهای ارجاع متصل شوند. هسته علمی دینی باید مسئول اعتبار منابع، تبیین حدود حکم و پاسخ به مسائل نو باشد؛ مبلغان و روحانیان محلی مسئول فهم زمینه، گفتوگو و همراهی؛ متخصصان دانشگاهی و حرفهای مسئول ابعاد تجربی؛ و تیمهای رسانهای مسئول ترجمه بدون تحریف باشند. پلتفرم و هوش مصنوعی نیز باید واسطه دسترسی تلقی شوند، نه صاحب صلاحیت مستقل.
نهادهای دینی لازم است نقش خود را از «مالک همه پاسخها» به «تضمینکننده کیفیت شبکه معنا» تغییر دهند. این نقش شامل ایجاد پروتکل ارجاع میان فقیه، روانشناس، پزشک و متخصص اجتماعی؛ اعلام آشکار حدود صلاحیت هر پاسخدهنده؛ ثبت پرسشهای نوظهور؛ و انتشار اصلاحیههای قابل ردیابی است. اصل قرآنی «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ» را میتوان نه امتیاز یک صنف، بلکه قاعده ارجاع هر پرسش به صاحب دانش مربوط فهم کرد؛ در کنار آن، دستور به شنیدن اقوال و پیروی از بهترین آنها، ضرورت مقایسه مسئولانه و منع انحصار بیدلیل را یادآور میشود (نحل: ۴۳؛ زمر: ۱۸).
برای هوش مصنوعی دینی، پاسخ معتبر باید منبعدار، تاریخدار، قابل بازبینی و دارای مرز روشن میان نقل، جمعبندی و استنباط باشد. سامانه نباید در مسائل شخصی و پرخطر، پاسخ قطعی بدون ارجاع انسانی تولید کند. راهنمای یونسکو درباره هوش مصنوعی مولد نیز بر نظارت انسانی، حریم خصوصی و اعتبارسنجی متناسب با حوزه تأکید دارد (یونسکو، ۲۰۲۳).
اولویت نخست، اجرای یک «رصدخانه مرجعیت» با پیمایش ادواری و تحلیل مسیر واقعی پرسش است: مردم برای هر نوع مسئله ابتدا به چه کسی مراجعه میکنند، چرا، با چه میزان اعتماد و با چه نتیجهای؟ اولویت دوم، آزمایش شبکه ارجاع در چند مسئله پرتکرار مانند اضطراب، تعارض خانوادگی، تربیت فرزند و اخلاق فناوری است. اولویت سوم، ایجاد استاندارد شفافیت منبع برای محتوای دینی و پاسخهای هوش مصنوعی است. شاخص موفقیت نیز نباید صرفاً بازدید باشد؛ کیفیت پاسخ، اعتماد پس از تعامل، ارجاع صحیح، اصلاح خطا، دسترسی گروههای کمصدا و توان حل مسئله باید سنجیده شود.
حکمرانی این میدان به یک سازمان فراگیر تازه نیاز ندارد. در شبکههای متکثر، اثربخشی به تناسب شیوه حکمرانی با تعداد بازیگران، سطح اعتماد و نیاز به تخصص هماهنگکننده بستگی دارد (پراوان و کنیس، ۲۰۰۸). الگوی مناسب، یک واحد ادارهکننده کوچک و حرفهای برای استاندارد، داده و حل تعارض، همراه با شبکهای توزیعشده از مراجع و متخصصان است. مخاطرات بازآرایی، بوروکراتیکشدن مرجعیت، کنترل بیش از حد گفتوگو، حذف تنوع و ایجاد انحصار داده است. مهار این مخاطرات به استقلال علمی، شفافیت قواعد، امکان نقد و حضور واقعی مخاطبان نیاز دارد. مرجعیت دینی زمانی موقعیت خود را بازمییابد که افزون بر صحت، قابلیت اعتماد، شنیدن، ارجاع و پذیرش مسئولیت پیامد پاسخ را نیز به سرمایه نهادی تبدیل کند.
منابع
آقارجبی، ر.، رسولی، م.، و نجاتی حسینی، س. م. (۱۴۰۲). برساخت فرهنگ دینداری در شبکه اجتماعی اینستاگرام و نقش آن در تحول مرجعیت دینی. مطالعات میانفرهنگی، ۱۸(۵۵)، ۱۰۳–۱۳۲.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2184215/
علیپور ملاباشی، ی.، جعفری، ع.، و هاشمی، ش. (۱۳۹۹). نقش شبکه اجتماعی اینستاگرام در بازتولید فرهنگ دینی در میان جوانان ایرانی. اسلام و مطالعات اجتماعی، ۸(۲)، ۱۵۵–۱۹۰.
https://ensani.ir/fa/article/author/285376/
اتحادیه بینالمللی مخابرات. (۲۰۲۵). Iran (Islamic Republic of): Individuals Using the Internet, 2024 Data. ITU DataHub. تاریخ دسترسی: تیر ۱۴۰۵.
https://datahub.itu.int/data/?e=IRN
Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power. Harvard University Press.
Campbell, H. A. (2007). Who’s Got the Power? Religious Authority and the Internet. Journal of Computer-Mediated Communication, 12(3), 1043–1062.
https://doi.org/10.1111/j.1083-6101.2007.00362.x
Campbell, H. A. (2010). Religious Authority and the Blogosphere. Journal of Computer-Mediated Communication, 15(2), 251–276.
https://doi.org/10.1111/j.1083-6101.2010.01519.x
Fligstein, N., & McAdam, D. (2012). A Theory of Fields. Oxford University Press.
Gillespie, T. (2018). Custodians of the Internet: Platforms, Content Moderation, and the Hidden Decisions That Shape Social Media. Yale University Press.
Hjarvard, S. (2008). The Mediatization of Religion: A Theory of the Media as Agents of Religious Change. Northern Lights, 6(1), 9–26.
https://doi.org/10.1386/nl.6.1.9_1
Provan, K. G., & Kenis, P. (2008). Modes of Network Governance: Structure, Management, and Effectiveness. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(2), 229–252.
https://doi.org/10.1093/jopart/mum015
Taherifard, A. (2022). Shia Clerics, Holy Sites, and the Online Visual Culture of the Revolutionary Youth in Iran. Religions, 13(6), 542.
https://doi.org/10.3390/rel13060542
UNESCO. (2023). Guidelines for the Governance of Digital Platforms. UNESCO.
https://www.unesco.org/en/internet-trust/guidelines
UNESCO. (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research. UNESCO.
https://www.unesco.org/en/articles/guidance-generative-ai-education-and-research
Zhang, J., et al. (2025). Cognitive Bias in Generative AI Influences Religious Education. Scientific Reports.
https://www.nature.com/articles/s41598-025-99121-6
Ahmad, M. A. (2025). Islamic Chatbots in the Age of Large Language Models. arXiv.
https://arxiv.org/abs/2601.06092
Pew Research Center. (2026). Trust in Health and Wellness Influencers.
https://www.pewresearch.org/data-labs/2026/05/07/trust-in-health-and-wellness-influencers/
شناسنامه اعتبار: میدانکاوی راهبردی در سطح ملی ایران، با تمرکز بر تحولات دهه اخیر و وضعیت جاری تا تیر ۱۴۰۵؛ اطمینان متوسط رو به بالا درباره سازوکار تغییر میدان و متوسط درباره اندازه کاهش اعتماد به مراجع مختلف. محدودیت اصلی، فقدان داده ملی عمومی و مقایسهپذیر درباره مسیر مراجعه، اعتماد موضوعی و استفاده ایرانیان از هوش مصنوعی برای پرسشهای دینی است.